احادیث اعتقادی, نقش تربیتی و ارشادی

امام باقر علیه السلام و ارجاع امت به قرآن و افشای چهره ی عالم نمایان

پس از رسول خدا، ظاهرا قرآن، به عنوان منبع اصلی شناخت مسایل عقیدتی و [صفحه ۹۵ ] عبادی و سیاسی، در جامعهی اسلامی
باقی ماند، اما از آن جا که این منبع ژرف نیاز به مفسرانی آشنا با پیام وحی داشت و دستهای سیاست، این مفسران واقعی (اهل
بیت علیهمالسلام) را در جامعه منزوی ساخته بود، با گذشت زمان، نیازهای اعتقادی و پرسشهای عبادی و مسایل مستحدث یکی
پس از دیگری رخ نمود و کسانی که در جامعه به عنوان عالم و محدث شناخته میشدند، ناگزیر باید جوابی را برای هر پرسش و
مسأله تدارک میدیدند! عدم احاطهی کامل آنان بر مجموعهی معارف قرآنی از یک سو، و عدم آشنایی آنان با فرهنگ ویژهی
وحی از سوی دیگر، سبب گردید تا با قیاس و توجیهگری و استحسان و تکیه بر آرای شخصی و گاه احادیث بیریشه و اقوال
بیاساس، عقیدهای را ابراز کرده و یا فتوایی دهند. بنابراین، یکی از راه های اساسی مبارزه با این مشکل، بازگرداندن مردم به قرآن
و هشدار دادن آنان نسبت به آرای ساختگی و غیر مستند به وحی بود. امام باقر (ع) در این راستا میفرمود: هرگاه من حدیث و
سخنی برای شما گفتم، ریشه و مستند قرآنی آن را از من جویا شوید. سپس آن حضرت در برخی سخنانش فرمود: پیامبر (ص) از
قیل و قال (بگو مگو و مشاجره) و هدر دادن و تباه ساختن اموال و پرس و جوی زیاد، نهی کرده است. به آن حضرت گفته شد: این
لا خیر فی کثیر من نجواهم الا من امر بصدقۀ او » مطالب در کجای قرآن آمده است؟ امام باقر (ع) فرمود: در قرآن آمده است
۱۷۳ ]. (این آیه دلالت میکند که بیشتر سخنان نجوایی و به درازا کشیده فاقد ارزش است، مگر ] .« معروف او اصلاح بین الناس
.[۱۷۴] « و لا تؤتوا السفهاء اموالکم التی جعل الله لکم قیاما » .( سخنی که در آن امر به انفاق یا کار نیک و یا اصلاح میان مردم باشد
لا تسئلوا عن اشیاء ان تبدلکم » (. (از این آیه استفاده میشود که اموال را نباید در معرض نابودی و تباهی قرار [صفحه ۹۶ ] داد
۱۷۵ ]. (و این آیه مینمایاند که هر سؤالی شایسته و مفید و مثبت نیست، و چه بسا پرسشهایی که به ناراحتی و نگرانی ] .« تسؤکم
خود انسان بینجامد). [ ۱۷۶ ]. امام باقر (ع) با این شیوه، در صدد بود تا روحیهی قرآن گرایی را در میان اهل دانش و جامعهی
اسلامی تقویت نماید، و از این طریق انحراف بینشهای سطحی و عالم نمایان خود محور را به مردم یادآور شود؛ چه، در برخی
مباحثه ها، با صراحتی فزونتر به این نکته پرداخته است: حسن بصری نزد امام باقر (ع) آمد و گفت: آمدهام تا مطالبی دربارهی قرآن
از شما بپرسم. امام فرمود: آیا تو فقیه اهل بصره نیستی؟ پاسخ داد: این چنین گفته میشود. امام فرمود: آیا در بصره شخصی هست
که تو مسایل و احکام را از او دریافت کنی؟ پاسخ داد: خیر. امام فرمود: بنابراین، همهی مردم بصره، مسایل دینشان را از تو
میگیرند؟ گفت: آری. امام باقر (ع) فرمود: سبحان الله! مسؤولیت بزرگی را به گردن گرفتهای. از جانب تو سخنی برایم نقل
صفحه ۴۷ از ۱۵۵
کردهاند که نمیدانم واقعا تو آن را گفته ای یا بر تو دروغ بستهاند. حسن بصری گفت: آن سخن چیست؟ امام فرمود: مردم گمان
کردهاند که تو معتقدی خداوند امور بندگان را به خود آنان تفویض کرده است! حسن بصری سکوت اختیار کرده و هیچ
نمیگفت! امام باقر (ع) برای این که وی را به ریشهی اشتباهش متوجه سازد و بنمایاند که [صفحه ۹۷ ] عامل اصل کج فهمی او،
ناتوانی در فهم معارف قرآن است، برایش نمونهای روشن آورد و گفت: اگر خداوند در قرآنش به کسی ایمنی داده باشد، آیا
براستی پس از این ایمنی تضمین شده از سوی خدا، بر او ترسی هست؟ حسن بصری گفت: خیر، ترسی بر او نخواهد بود. امام باقر
(ع) فرمود: اکنون آیهای را برایت میخوانم و سخنی با تو دارم، من گمان نمیکنم که آن آیه را به گونهی صحیح تفسیر کرده
و جعلنا بینهم و بین القری التی » : باشی، و اگر غلط تفسیر کردهای، هم خودت را هلاک کردهای و هم پیروانت را. آن آیه این است
۱۷۷ ]. شنیدهام که گفتهای مراد از سرزمین مبارک و امن، ] .« بارکنا فیها قری ظاهرة و قدرنا فیها السیر سیروا فیها لیالی و ایاما آمنین
سرزمین مکه است؟ آیا کسانی که برای حج به مکه سفر میکنند مورد هجوم راهزنان قرار نمیگیرند و در مسیر آن هیچ ترسی
ندارند و اموالشان را از دست نمیدهند؟ حسن بصری گفت: چرا. امام فرمود: پس چگونه ایمن هستند و امنیت دارند؟! این آیه
مثالی است که خداوند دربارهی ما اهل بیت رسالت، بیان داشته است. ما سرزمین مبارکیم و سرزمینهای آشکار (قری ظاهرة)
مثالی « قدرنا فیها السیر » . نمایندگان و فقهای پیرو ما هستند که میان ما و شیعیانمان قرار دارند و مطالب ما را به آنان میرساندند
مثالی است از تهییج مردم برای کسب همارهی دانش در زمینهی حلال و « سیروا فیها لیالی و ایاما » . است از حرکت و کاوش علمی
حرام و واجبات و احکام از اهل بیت (ع). هرگاه مردم از این طریق معارف دین را دریافت کنند، ایمن از شک و گمراهیاند… ای
حسن بصری! اگر به تو بگویم جاهل اهل بصرهای! سخنی به گزاف نگفتهام، از اعتقاد به تفویض، اجتناب کن؛ زیرا خداوند به دلیل
ضعف و سستی، تمام کار [صفحه ۹۸ ] خلق را به ایشان وا ننهاده و از سوی دیگر ایشان را بنا روا بر گناهان مجبور نساخته است.
۱۷۸ ]. نظیر چنین مباحثهای از امام باقر (ع) با قتادة بن دعامۀ نیز نقل شده است: قتادة بن دعامۀ از محدثان و مفسران مشهور اهل ]
سنت است و از فقهای بصره به شمار میآید. امام به او فرمود: آیا تو فقیه اهل بصرهای؟ قتاده گفت: چنین گمان میکنند. امام باقر
(ع) فرمود: آیا قرآن را بر اساس شناخت و علم تفسیر میکنی یا از روی ناآگاهی؟ قتاده گفت: بر اساس علم و مبانی علمی، قرآن
قدرنا فیها السیر سیروا » را تفسیر میکنم. امام فرمود: اگر براستی بر اساس علم تفسیر میکنی، از تو سؤال میکنم که مراد از آیهی
چیست؟ قتاده نظریهای همانند سخنان حسن بصری ابراز داشت، و امام همان پاسخ را به او یادآور شدند. « فیها لیالی و ایاما آمنین
.[۱۷۹]
برگرفته از کتاب امام باقر علیه السلام جلوهی امامت در افق دانش نوشته: احمد ترابی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


× 9 = هفتاد دو