سیره عملی و رفتاری

امام باقر مبارزه با انحراف های فکری

بحران فکری و فرهنگی، یکی از مهمترین مشکلاتی است که پس از رحلت رسول اسلام (ص) برای جامعهی آن عصر، رخ نمود. جریانها و ملاحظات سیاسی، دست جامعه را از دامان عترت کوتاه ساخت و از میان دو یادگار پیامبر (ص) تنها قرآن، منبع و مرجع شناخت احکام و عقاید بشمار آمد. قرآن از نظر ماهیت و محتوای خود، کمبودی نداشت؛ زیرا به تصریح وحی:
«و نزلنا علیک الکتاب تبیانا لکل شیء». [۱] . ای پیامبر! قرآن را بر تو فرو فرستادیم، به گونهای که بیانگر حکم و قانون هر چیز باشد. امام علی (ع) فرموده است: «و اعلموا انه لیس علی احد بعد القرآن من فاقة و لا لاحد قبل القرآن من غنی…» [۲] . هان! بدانید که با داشتن قرآن (فهم و تدبر در حقایق آن) هیچ کس را نیازی باقی نخواهد ماند و بدون قرآن، هیچ کس به غنا و بینیازی نخواهد رسید. این بیانها، نشانگر کمال قرآن و کفایت آن برای هدایت و راهیابی انسانها به معارف الهی و وظایف شرعی است، اما پذیرش و فهم این حقیقت بدان معنا نیست که قرآن، معلم و مفسری ویژه و ژرفنگر لازم نداشته باشد. شواهد تاریخی و عینیتهای جامعه پس از رحلت رسول خدا (ص) خود دلیلی روشن بر نیاز امت اسلامی به معلم و مربی الهی است.
پیدایش ارتدادها و اندیشههایی چون اندیشهی خوارج، بحرانهای فکری و عقیدتی و بدعتها و تفسیر به رأیها و نحلههای متباین و چه بسا متضاد کلامی، همه و همه گواه نارسانی دانش تودهها برای فهم معارف قرآن و استنباط احکام و عقیده از آن است.
علی (ع) که هم اکنون سخنش را در زمینهی غنا و کمال قرآن آوردیم، در بیانی دیگر پرده از این راز برداشته و گوشهای دیگر از حقیقت را تبیین کرده است.
آن حضرت پس از فراخواندن مردم به پیروی از نگاهبانان راستین، نسبت به کجرویها و بدعتهای راهیافتهی میان مردم، هشدار داده است.
«قد خاضوا بحار الفتن، و اخذوا بالبدع دون السنن، و ارز المؤمنون، و نطق الضالون المکذبون، نحن الشعار و الاصحاب، و الخزنة والابواب و لا تؤتی البیوت الامن ابوابها، فمن اتاها من غیر ابوابها سمی سارقا، فیهم کرائم القرآن، و هم کنوز الرحمن، ان نطقوا صدقوا، و ان صمتوا لم یسبقوا…» [۳] . … مردمان به دریای فتنهها و آشوبها فرو شدهاند، بدعتها را گرفته و سنتهای راستین پیامبر (ص) را رها کردهاند، مؤمنان منزوی گشته و گمراهان دروغپرداز به سخن آمدهاند. ما (اهل بیت) هستیم که بر قامت دین، جامهای آراسته و برای پیامبر، اصحابی شایستهایم. ما خزانهداران (اسرار و معارف الهی) و درهای علم و عملیم [۴] به هر خانهای باید از درهای آن وارد شد، و آنان که از راهی دیگر به خانه در آیند، دزد خوانده میشوند، ارزشها و کرامتهای یاد شده در قرآن بر اهل بیت منطبق است و در سیمای آنان متجلی است. آنان گنجینههای خدایند، اگر لب به سخن گشایند، راست گویند و اگر در زمینهای سکوت کنند، کسی به حق بر آنان پیشی نگیرد.
علی (ع) در این بیان تنها راه حل زدایش انحرافها را، پیروی از اهل بیت علیهمالسلام در فهم معارف قرآن و دین دانسته است.
بر این اساس، جامعهی متکی به ظواهر قرآن، چون از شیوهها و ملاکهای صحیحی برای استنباط احکام و معارف قرآن برخوردار نبود، در حقیقت از محتوا و پیام اهداف قرآن نیز دور گشت.
اکنون امام باقر (ع) در زمانی که افزون بر نیم قرن از رحلت رسول اکرم (ص) گذشته و تنشهای فکری و عقیدتی، شدت بیشتری یافته است، مجال مییابد تا با تشکیل حوزهی عظیم درسی به تصحیح اندیشهها بپردازد.
——————————————————————————————————————————————
پی نوشت ها:
[۱] النحل / ۸۹٫
[۲] نهجالبلاغه، خطبهی ۱۷۵٫
[۳] نهجالبلاغه، خطبهی ۱۵۳٫
[۴] این سخن علی (ع) اشارهای دارد به بیان پیامبر (ص) که فرمود: «أنا مدینة العلم و علی بابها، فمن اراد المدینة فلیأتها من بابها».
منبع: امام باقر جلوه امامت در افق دانش؛ گروه تاریخ اسلام؛ آستان قدس رضوی چاپ دوم ۱۳۷۵٫
برگرفته از کتاب دانشنامه امام باقر علیه السلام

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


یک + = 8