اصحاب و شاگردان

تربیت یافتگان مکتب باقر العلوم

خاندان رسالت و اهل بیت رسول الله (ص)، از آن جا که به گواهی قطعی و انکارناپذیر پیامبر اسلام (ص)، عدل و همپا و هماوای قرآنند با حقیقت، محتوا و پیام قرآن، همگونی و سنخیت دارند. حدیث ثقلین از جمله احادیث مهم مورد پذیرش اهل سنت و امامیه است. در این حدیث، رسول خدا، ثمرهی تلاشهای طاقتفرسای خود در مسیر ایفای رسالت و هدایت خلق را، در دو یادگار گرانبها که پس از خود بر جا گذاشته خلاصه کرده و گفته است: من دو شی گرانبها در میان شما باقی میگذارم: قرآن و اهل بیتم را، این دو هرگز از یکدیگر جدا نشوند تا در قیامت بر حوض کوثر، بر من وارد شوند… [۱] . با توجه به مقام معنوی و الهی پیامبر (ص) که کمترین خودخواهی و هوا و هوس در او راه نداشته و آنچه او میگفته در حقیقت مورد تأیید خداوند بوده و رأی و سخنی جز به اشاره و تأیید وحی اظهار نمیداشته است، [۲] میتوان به یقین اقرار کرد که پیامبر (ص)، خاندانش را بر اساس ملاحظات خویشاوندی و روابط نسبی و علایق مادی بشری، در کنار قرآن، بزرگترین معجزهی خویش ننهاده است، بلکه قرین ساختن اهل بیت، با پیام وحی، از آن جهت بوده که میان آن دو هماهنگی و سنخیت وجود داشته است. اگر خداوند قرآن را بدور از کمترین ضعف و کاستی و کجی و نادرستی فرو فرستاده، [۳] اهل بیت را نیز از هر انحراف و گناه، پاک گردانیده و مصونیت بخشیده است [۴] . اگر قرآن، دارای حقایقی اصولی و محکم و نیز مسایلی متشابه [۵] است که برای فهم آنها باید به منبعی الهی و آگاه به رموز روحی مراجعه کرد، اهل بیت، همان آگاهان و عالمانی هستند که مفسر قرآن و مبین احکام و پیامهای آنند. [۶] . هرچند آیات قرآن، روشن و روشنگر است، ولی معنای روشنی مفاهیم قرآن، این نیست که تمامی مطالب و مفاهیم آن برای همهی اندیشهها آشکار و بینیاز از توضیح باشد؛ چه، خداوند به پیامبر (ص) فرمان داده تا آیات وحی را برای مردم توضیح و تبیین کند [۷] .
با این بیان، اهل بیت از آن جهت، قرین قرآن و جداییناپذیر از آن معرفی شدهاند که پس از رسول خدا (ص) به تبیین مفاهیم وحی و حقایق قرآن، برای تودهها بپردازند و این توان و شایستگی در همهی اهل بیت رسالت (معصومین علیهم السلام ) بوده است. چنان که علی (ع) به سینهاش اشاره میکرد و میگفت: در اینجا دانشهای فراوانی است که کاش شاگردان شایستهای مییافتم واین حقایق را بدانها میآموختم [۸] . آن چه پس از وفات رسول اسلام (ص) برای جامعهی اسلامی و خاندان پیامبر (ص)، رخ نمود هرگز به آنان، مجال نداد تا آن گونه که میخواستند و میبایست، به نشر معارف قرآنی بپردازند. جریانهای سیاسی حاکم بر جامعه، پس از رحلت رسول خدا (ص)، سبب تفکیک قرآن از عترت در باور و اندیشهی بخش عظیمی از مردم شد. قرآن بظاهر محور نظام دستوری دین و حکومت گردید، ولی چون نیازمند مفسر و مبین بود، باعث شد تا میدان تفسیر و تأویل بشدت گسترش یابد و چهرههایی در محافل علمی و دینی مطرح شدند که هرگز آیهای در تطهیر آنان نازل نشده و سفارشی از ناحیهی رسول خدا در تمسک به آنان نرسیده بود. از سوی دیگر، کسانی چون علی بن ابیطالب (ع) که با صدای رسا فریاد بر میآورد: سلونی قبل از تفقدونی؛ یعنی هر چه میخواهید از من بپرسید، قبل از این که مرا از دست بدهید، مهجور و ناشناخته ماندند. حسن بن علی (ع)، از سوی حرکت معاویه، تحت شدیدترین فشارهای روحی و اجتماعی قرار داشت و هرگز به او فرصت نشر معارف واقعی داده نشد. حسین بن علی (ع) تحت فشار قرار گرفت که حکومت ضد دینی و ضد بشری یزید را بپذیرد و از آن جا که پذیرش حکومت وی را مایهی نابودی اساس شریعت میدانست، از آن اجتناب کرد و در این راه به شهادت رسید. بنیامیه بر جان و مال و ناموس و دین مردم مسلط شدند. و زمینه چنان شد که فردی چون زینالعابدین ناگزیر، معارف حقه را در قالب دعا و نیایش اظهار میکرد. در این میان، در عصر امام باقر (ع)، شرایط سیاسی جامعه به گونهای تغییر یافت که آن حضرت توانست، مجمعی علمی تشکیل داده، به تعلیم و تربیت مردانی دانشمند و متعهد به ارزشهای شریعت بپردازد. این است که وقتی صفحات تاریخ اسلام مرور شود، در زندگی علمی امام باقر (ع) نام بسیاری از شاگردان آن حضرت و شخصیتهای ممتاز علمی جهان اسلام جلب نظر میکند. با این همه، نباید تصور کرد که امام باقر (ع) آسوده و ایمن از محدودیتها و ممنوعیتهایی بوده است که حکومتها برای اهل بیت (ع) فراهم میآوردهاند، بلکه بیتردید، جو حاکم بر زندگی امام باقر (ع) به شدت جو تقیه بوده است؛ زیرا با فرهنگ خاصی که در نتیجهی حکومتهای ناصالح بر جامعه حاکم شده بود، کنار نهادن تقیه به منزلهی دست کشیدن از فعالیت علمی و دور ماندن از ترویج معارف اصولی دین به شمار میرفت.
باری، شرایط زمان، برای امام باقر (ع) و نیز امام صادق (ع) زمینهای را فراهم آورد که سایر ائمه (ع) هرگز برایشان آماده نشد. آن شرایط مساعد، معلول سستی پایههای حکومت امویان بود. بحرانهای درونی نظام سیاسی در آن عصر، به حاکمان مجال نمیداد تا بر خاندان رسالت مانند حاکمان پیشین، فشار آورند و ایشان را منزوی سازند. بیتردید اگر همین زمینه برای هر یک از امامان (ع) فراهم میآمد، آنان قادر به تأسیس حوزههای بزرگ درسی بودند و عالمان و فقیهان بیشتری را پرورش میدادند. این زمینهی مساعد، سبب شد تا امام باقر (ع)، و امام صادق (ع) بیشترین آرای فقهی، تفسیری و اخلاقی را در کتب فقهی و حدیثی از خویش بر جای گذارند.
این چنین است که فردی چون محمد بن مسلم میتواند سی هزار حدیث از امام باقر (ع) [۹] نقل کند. و شخصیتی چون جابر جعفی هفتاد هزار حدیث. [۱۰] .
در نزد عالمان امامیه، فقیهترین فقیهان صدر اسلام شش نفرند که همهی آنان از اصحاب امام باقر (ع) و امام صادق (ع) بودهاند. آنان عبارتند از: زرارة بن اعین، معروف بن خربوذ المکی، ابوبصیر الاسدی، فضیل بن یسار، محمد بن مسلم الطائفی و برید بن معاویة العجلی. [۱۱] .
شیخ الطائفه، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی در کتاب رجال خویش، اصحاب و شاگردان امام باقر (ع) را که از آن حضرت نقل حدیث کردهاند ۴۶۲ مرد و دو زن دانسته است.
در میان اصحاب و شاگردان امام باقر (ع) برخی از نظر اعتبار و وثاقت مورد اتفاق اهل سنت امامیهاند، و دستهای به دلیل گرایشهای عمیق شیعی، در دایرهی رجال اهل سنت قرار نگرفته، بلکه تنها مورد اعتماد امامیه میباشند.
برای ارائهی نموداری فهرست گونه از شاگردان امام باقر (ع) با استفاده از چند منبع رجالی، نام گروهی از آنان را یادآور میشویم، بی این که ادعای استقصا داشته باشیم.
۱- ابان بن ابیعیاش فیروز، تابعی.
۲- ابان بن تغلب ابوسعید البکری الجریری.
۳- ابراهیم بن الأزرق الکوفی.
۴- ابراهیم الجزیری (الجریری).
۵- ابراهیم بن جمیل، برادر طربال الکوفی.
۶- ابراهیم بن حنان الأسدی الکوفی.
۷- ابراهیم بن صالح الانماطی.
۸- ابراهیم بن عبدالله الاحمری.
۹- ابراهیم بن عبید أبوغرة الانصاری.
۱۰- ابراهیم بن عمر الصنعانی الیمانی.
۱۱- ابراهیم بن مرثد الکندی الأزدی.
۱۲- ابراهیم بن معاذ.
۱۳- ابراهیم بن معرض الکوفی.
۱۴- ابراهیم بن نصر بن القعقاع الجعفی.
۱۵- ابراهیم بن نعیم العبدی الکنانی.
۱۶- احمد بن عائد.
۱۷- احمد بن عمران الحلبی.
۱۸- اسحاق بن بشیر النبال.
۱۹- اسحاق بن جعفر بن علی.
۲۰- اسحاق بن عبدالله بن ابیطلحة المدنی.
۲۱- اسحاق بن الفضل بن یعقوب بن عبدالله بن الحرث…
۲۲- اسحاق القمی.
۲۳- اسحاق بن نوح الشامی.
۲۴- اسحاق بن واصل الضبی.
۲۵- اسحاق بن یزید بن اسماعیل الطائی.
۲۶- اسحاق بن یسار مولی قیس بن مخرمة.
۲۷- اسرائیل بن غیاث المکی.
۲۸- اسلم بن ایمن التمیمی المنقری الکوفی.
۲۹- اسلم المکی القواس.
۳۰- اسماعیل بن ابیخالد.
۳۱- اسماعیل بن جابر الخثعمی.
۳۲- اسماعیل بن زیاد البزاز الکوفی الأسدی.
۳۳- اسماعیل بن سلمان الأزرق معروف به ابوخالد.
۳۴- اسماعیل بن عبدالخالق الجعفی.
۳۵- اسماعیل بن عبدالرحمان الجعفی الکوفی.
۳۶- اسماعیل بن عبدالعزیز.
۳۷- اسماعیل بن الفضل بن یعقوب بن الفضل بن عبدالله
۳۸- اسماعیل ابواحمد الکاتب الکوفی
۳۹- اسماعیل معروف به ابوالعلا از بنیقیس بن ثعلبه
۴۰- اسید بن القاسم
۴۱- اعین الرازی، معروف به ابومعاذ
۴۲- انس بن عمرو الأزدی
۴۳- ایوب بن ابیتمیة کیسان السجستانی العنبری البصری
۴۴- ایوب بن بکر بن ابیعلاج الموصلی
۴۵- ایوب بن شهاب زید البارقی الأزدی
۴۶- ایوب بن وشیکة
۴۷- بدر بن الخلیل الأسدی، ابوخلیل الکوفی
۴۸- برد الاسکاف الأزدی الکوفی
۴۹- برد الخیاط
۵۰- برید بن معاویة العجلی، معروف به ابوالقاسم
۵۱- بسام بن عبدالله الصیرفی، معروف به ابو عبدالله
۵۲- بشار الاسلمی
۵۳- بشار بن زید بن النعمان
۵۴- بشر بن أبیعقبة المداینی
۵۵- بشر؛ بیاع
۵۶- بشر بن جعفر الجعفی، ابوالولید
۵۷- بشر بن خثعم
۵۸- بشر الرحال
۵۹- بشر بن عبدالله بن سعید الخثعمی
۶۰- بشر بن عبدالله الخثعمی الکوفی
۶۱- بشر بن میمون الوابشی الهمدانی النبال الکوفی
۶۲- بشر بن یسار
۶۳- بشیر، ابو عبدالصمد بن بشر الکوفی
۶۴- بشیر معروف به ابومحمد المستنیر الجعفی الأزرق
۶۵- بشیر بن سلیمان المدنی
۶۶- بکر بن أبیحبیبه
۶۷- بکر بن حبیب الأحمسی البجلی الکوفی
۶۸- بکر بن خالد الکوفی
۶۹- بکر بن صالح
۷۰- بکر بن کرب
۷۱- بکرویة الکندی الکوفی
۷۲- بکیر بن اعین بن سنسن الشیبانی الکوفی
۷۳- بکیر بن جندب الکوفی
۷۴- بکیر بن حبیب الکوفی
۷۵- تمیم بن زیاد
۷۶- ثابت بن أبیثابت
۷۷- ثابت بن دینار ابوصیفه الأزدی
۷۸- ثابت بن زائدة العکلی
۷۹- ثابت بن هرمز ابوالمقدام العجلی
۸۰- ثویر بن أبیفاخته سعید بن جهمان غلام امهانی
۸۱- جابر بن عبدالله بن عمر بن حرام ابو عبدالله الانصاری
۸۲- جابر بن یزید بن الحرث بن عبدیغوث الجعفی
۸۳- جارود، معروف به ابوالمنذر
۸۴- جارود بن السری التمیمی السعدی الکوفی
۸۵- جراح المداینی
۸۶- جعدة بن ابی عبدالله
۸۷- جعفر بن ابراهیم الجعفی
۸۸- جعفر الأحمس
۸۹- جعفر بن حکیم بن عباد الکوفی
۹۰- جعفر بن عمرو بن ثابت أبیالمقدام بن هرمز الحداد العجلی
۹۱- جعفر بن محمد بن علی بن الحسین (امام صادق علیهالسلام)
۹۲- الحارث بن حصین الأزدی
۹۳- الحارث بن شریح المنقری
۹۴- الحارث بن المغیرة النصری
۹۵- حبیب بن أبیثابت الأسدی الکوفی
۹۶- حبیب ابوعمرة الاسکاف
۹۷- حبیب بن بشار الکندی
۹۸- حبیب بن جری العبسی الکوفی
۹۹- حبیب بن حسان بن الأشرس الأسدی
۱۰۰- حبیب السجستانی
۱۰۱- حبیب العبی الکوفی
۱۰۲- حبیب بن المعلی السجستانی
۱۰۳- حجاج بن ارطاة ابوارطاة النخعی الکوفی
۱۰۴- حجاج بن دینار الواسطی
۱۰۵- حجاج بن کثیر الکوفی
۱۰۶- حذیفة بن منصور بن کثیر ابومحمد الخزاعی
۱۰۷- حسان بن مهران
۱۰۸- الحسن بن أبیسارة النیلی الانصاری
۱۰۹- الحسن بن حبیش الأسدی
۱۱۰- الحسن الجعفی الکوفی
۱۱۱- الحسن بن الحسن بن الحسن بن علی بن أبیطالب (ع)
۱۱۲- الحسن بن رباط
۱۱۳- الحسن بن زیاد البصری
۱۱۴- الحسن بن زیاد الصیقل ابومحمد الکوفی
۱۱۵- الحسن بن زیاد الصیقل
۱۱۶- الحسن بن السری الکاتب
۱۱۷- الحسن بن شهاب بن یزید البارقی الأزدی
۱۱۸- الحسن بن صالح بن حی الهمدانی الثوری الکوفی
۱۱۹- الحسن بن علی الأحمری الکوفی
۱۲۰- الحسن بن عمار
۱۲۱- الحسن بن عمار عامی
۱۲۲- الحسن بن المغیرة
۱۲۳- الحسن بن منذر
۱۲۴- الحسن بن یوسف
۱۲۵- الحسین بن ابتر الکوفی
۱۲۶- الحسین بن أبیالعلاء الخفاف
۱۲۷- الحسین بن احمد المنقری
۱۲۸- الحسین بن بنت ابیحمزة الثمالی
۱۲۹- الحسین الجعفی ابواحمد الکوفی
۱۳۰- الحسین بن حماد
۱۳۱- الحسین بن عبدالله الأرجانی
۱۳۲- الحسین بن عبدالله بن عبیدالله بن العباس بن عبدالمطلب
۱۳۳- الحسین بن علی بن الحسین بن علی بن ابیطالب (ع) (برادر امام باقر علیهالسلام)
۱۳۴- الحسین بن مصعب
۱۳۵- الحسین بن منذر
۱۳۶- حفص الأعور الکوفی
۱۳۷- حفص بن غیاث
۱۳۸- حفص بن وهب الأفرعی
۱۳۹- الحکم بن الصلت الثقفی
۱۴۰- الحکم بن عبدالرحمان بن أبینعیم البجلی
۱۴۱- الحکم بن عتیبة ابومحمد الکوفی الکندی
۱۴۲- الحکم بن المختار بن ابیعبیده
۱۴۳- حکیم بن صهیب ابوصهیب الصیرفی ابوشبیب
۱۴۴- حکیم بن معاویة
۱۴۵- حماد بن ابیسلیمان الأشعری
۱۴۶- حماد بن ابیالعطارد الطائی الکوفی
۱۴۷- حماد بن بشر الطنافی الکوفی
۱۴۸- حماد بن بشر اللحام
۱۴۹- حماد بن راشد الأزدی البزاز ابوالعلاء الکوفی
۱۵۰- حماد بن المغیرة
۱۵۱- حمران بن أعین الشیبانی
۱۵۲- حمزة، ابوالحسین اللیثی داماد ابوحمزة الثمالی
۱۵۳- حمزة بن حمران بن أعین
۱۵۴- حمزة الطیار
۱۵۵- حمزة بن عطا الکوفی
۱۵۶- خازم الاشل الکوفی
۱۵۷- خالد بن ابیکریمة
۱۵۸- خالد بن أوفی ابوالربیع العنزی الشامی
۱۵۹- خالد بن بکار ابوالعلاء الخفاف الکوفی
۱۶۰- خالد بن طهمان الکوفی
۱۶۱-خیثمة بن عبدالرحمان الجعفی الکوفی ابو عبدالرحمان
۱۶۲- داود الأبزاری
۱۶۳- داود بن ابیهند القشیری السرخی
۱۶۴- داود بن حبیب ابوغیلان الکوفی
۱۶۵- داود بن الدجاجی الکوفی
۱۶۶- داود بن زید الهمدانی الکوفی
۱۶۷- دلهم بن صالح الکندی الکوفی
۱۶۸- دینار ابوعمرو الأسدی الکوفی
۱۶۹- ربیع بن صبیح
۱۷۰- ربیع العبسی الکوفی
۱۷۱- ربیعة بن ابی عبدالرحمان، معروف به ربیعة الرأی
۱۷۲- ربیعة بن ناجد بن کثیر ابوصادق الکوفی
۱۷۳- رشید بن سعد المصری
۱۷۴- رفید بن مصقلة العبدی الکوفی
۱۷۵- رفید غلام بنو هبیرة
۱۷۶- زایدة بن قدامه
۱۷۷- زرارة بن اعین الشیبانی
۱۷۸- زرین الأبزاری
۱۷۹- زرین الأنماطی
۱۸۰- زکریا برادر المستهل، معروف به ابویحیی
۱۸۱- زکریا بن عبدالله النقاض الکوفی
۱۸۲- زهیر المدائنی
۱۸۳- زیاد بن أبیالحلال
۱۸۴- زیاد بن أبیزیاد المنقری التمیمی
۱۸۵- زیاد الأحلام، غلامی کوفی
۱۸۶- زیاد الأسود
۱۸۷- زیاد بن الأسود النجار
۱۸۸- زیاد بن سوقه البجلی الکوفی
۱۸۹- زیاد بن صالح الهمدانی الکوفی
۱۹۰- زیاد بن عیسی ابوعبیدة الحذاء
۱۹۱- زیاد المحاربی الکوفی
۱۹۲- زیاد بن المنذر ابوالجارود الهمدانی العوفی الکوفی
۱۹۳- زیاد غلام امام باقر علیهالسلام
۱۹۴- زیاد الهاشی
۱۹۵- زید الآجری
۱۹۶- زید بن علی بن الحسین علی بن ابیطالب(ع) (برادر امام باقر علیهالسلام)
۱۹۷- زید بن محمد بن یونس ابواسامة الشحام الکوفی
۱۹۸- زید الهاشی
۱۹۹- سالم بن ابیحفصة
۲۰۰- سالم الأشل
۲۰۱- سالم الجعفی
۲۰۲- سالم المکی
۲۰۳- سدیف بن حکیم الصیرفی
۲۰۴- سعد بن أبیعمرو الجلاب
۲۰۵- سعد الحداد
۲۰۶- سعد بن الحسن الکندی
۲۰۷- سعد بن طریف
۲۰۸- سکین المعدنی
۲۰۹- سلام الجعفی
۲۱۰- سلام بن سعد الأنصاری
۲۱۱- سلام بن المستنیر
۲۱۲- سلم بن بشر
۲۱۳- سلمان بن خالد طلحی قمی (شاعر)
۲۱۴- سلمة بن الأهثم
۲۱۵- سلمة بن قیس الهلالی
۲۱۶- سلمة بن کهیل
۲۱۷- سلمة بن محرز
۲۱۸- سلیمان بن محرز
۲۱۹- سلیمان بن مروان عجلی
۲۲۰- سلیمان، غلام طربال
۲۲۱- سلیمان بن هارون العجلی
۲۲۲- سنان ابو عبدالله بن سنان
۲۲۳- سورة بن کلیب بن معاویة الاسدی
۲۲۴- شجرة، برادر بشیر النبال
۲۲۵- صالح بن سهل الهمدانی
۲۲۶- صالح بن عقبة
۲۲۷- صالح بن میثم الکوفی
۲۲۸- صامت
۲۲۹- صلت بن الحجاج
۲۳۰- ضریس
۲۳۱- طاهر، غلام امام باقر (ع)
۲۳۲- طربال
۲۳۳- طلحة بن زید بتری
۲۳۴- ظریف بن ناصح
۲۳۵- عامر بن أبیالأحوص
۲۳۶- عباد بن صهیب
۲۳۷- عبدالجبار بن اعین الشیبانی، برادر زرارة بن اعین
۲۳۸- عبدالحمید بن عواض الطائی
۲۳۹- عبدالحمید الواسطی
۲۴۰- عبدالرحمان، معروف به ابوخینمة
۲۴۱- عبدالرحمان بن أعین برادر زرارة
۲۴۲- عبدالرحمان بن سلیمان الأنصاری
۲۴۳- عبدالرحیم القصیر
۲۴۴- عبدالغفار بن القاسم الأنصاری، معروف به ابومریم
۲۴۵- عبدالله بن بکیر الهجری
۲۴۶- عبدالله بن الجارود
۲۴۷- عبدالله بن جریح
۲۴۸- عبدالله بن الحسن بن الحسن بن علی بن ابیطالب (ع)
۲۴۹- عبدالله بن زرعه
۲۵۰- عبدالله بن دینار
۲۵۱- عبدالله بن سلیمان
۲۵۲- عبدالله بن شریک العامری
۲۵۳- عبدالله بن عجلان
۲۵۴- عبدالله بن عطاء المکی
۲۵۵- عبدالله بن عمرو
۲۵۶- عبدالله بن الغالب الأسدی (شاعر)
۲۵۷- عبدالله بن محمد الأسدی
۲۵۸- عبدالله بن محمد الجعفی
۲۵۹- عبدالله بن المختار
۲۶۰- عبدالله بن الولید الوصافی
۲۶۱- عبدالمؤمن بن القاسم، برادر ابومریم الأنصاری
۲۶۲- عبدالملک بن اعین الشیبانی برادر زرارة
۲۶۳- عبدالکریم بن مهران
۲۶۴- عبدالواحد بن المختار الأنصاری
۲۶۵- عبیدالله بن محمد بن عمر بن أمیرالمؤمنین (ع)
۲۶۶- عبیدة الخثعمی
۲۶۷- عبیدة السکسکی
۲۶۸- عذافر بن عبدالله
۲۶۹- عطیة أخو عرام
۲۷۰- عطیة بن ذکوان
۲۷۱- عطیة الکوفی
۲۷۲- عقبة بن بشیر الأسدی
۲۷۳- عقبة بن شعبة، معروف به ابوشبیة الأسدی
۲۷۴- عبة بن قیس مثیلة
۲۷۵- عکرمة، معروف به ابواسحاق
۲۷۶- العلاء بن الحسین
۲۷۷- العلاء بن عبدالکریم
۲۷۸- علباء بن دراع الاسدی
۲۷۹- علقمة بن محمد الحضرمی، برادر ابوبکر الحضرمی
۲۸۰- علی بن أبیالمغیرة الزبیدی الأزرق
۲۸۱- علی بن حنظلة العجلی
۲۸۲- علی بن رباط
۲۸۳- علی بن سعید بن بکیر
۲۸۴- علی بن عبدالعزیز
۲۸۵- علی بن عطیة
۲۸۶- علی بن میمون، معروف به ابوالحسن الصایغ
۲۸۷- عمار بن أبیالأحوص
۲۸۸- عمر بن علی بن الحسین بن علی بن ابیطالب (ع) أبوحفص الأشراف
۲۸۹- عمر بن شمر
۲۹۰- عمر بن حنظلة
۲۹۱- عمر بن هلال
۲۹۲- عمران بن أبیخالد الفزاری
۲۹۳- عمران
۲۹۴- عمرو بن ابیبتان
۲۹۵- عمرو بن ثابت
۲۹۶- عمرو بن جمیع
۲۹۷- عمرو بن خالد
۲۹۸- عمرو بن خالد الواسطی
۲۹۹- عمرو بن دینار المکی
۳۰۰- عمرو بن رشید
۳۰۱- عمرو بن سعید بن هلال الثقفی
۳۰۲- عمرو بن عبدالله الثقفی
۳۰۳- عمرو بن قیس الماصر
۳۰۴- عمرو بن معمر بن أبیوشیکة
۳۰۵- عمرو بن یحیی
۳۰۶- عنبسة بن بجاد
۳۰۷- عنبسة بن مصعب
۳۰۸- عیسی بن أبیمنصور القرسی
۳۰۹- عیسی بن حمزة
۳۱۰- عیسی بن اعین الشیبانی، برادر زرارة
۳۱۱- عیسی الطحان
۳۱۲- عیسی بن عمر
۳۱۳- غالب أبوهذیل (شاعر کوفی)
۳۱۴- غالب جهنی
۳۱۵- غیاث بن ابراهیم
۳۱۶- فرات بن احنف
۳۱۷- فضیل بن الزبیر الرسان
۳۱۸- فضیل بن سعدان
۳۱۹- فضیل بن شریح
۳۲۰- فضیل بن عثمان الأعور المرادی
۳۲۱- فضیل بن غیاث
۳۲۲- فضیل بن میسرة
۳۲۳- فضیل بن یسار بصری
۳۲۴- فلیح بن أبیبکر الشیبانی
۳۲۵- قاسم بن عبدالملک
۳۲۶- قاسم بن محمد
۳۲۷- قدامة بن سعید بن ابیزائدة
۳۲۸- قیس بن الربیع
۳۲۹- قیس بن رمانة الأشعری
۳۳۰- کامل صاحب السابری
۳۳۱- کامل بن العلاء
۳۳۲- کامل النجار
۳۳۳- کامل الوصافی
۳۳۴- کثیر بن اسماعیل (النواء)
۳۳۵- کمیت بن زید الأسدی
۳۳۶- کیسان بن کلیب
۳۳۷- کلیب بن معاویة الأسدی
۳۳۸- کلیب بن معاویة الصیداوی
۳۳۹- لیث بن أبیسلیم
۳۴۰- لیث بن البختری المرادی
۳۴۱- مالک بن أعین الجهنی
۳۴۲- مالک بن عطیة
۳۴۳- محمد بن أبیحمزة
۳۴۴- محمد بن أبیسارة
۳۴۵- محمد بن أبیمنصور
۳۴۶- محمد بن اسحاق المدنی
۳۴۷- محمد بن أسلم الجبلی
۳۴۸- محمد بن حمید
۳۴۹- محمد بن رستم
۳۵۰- محمد بن زید
۵۱- محمد بن السایب الکلبی
۳۵۲- محمد بن سعید بن غزوان
۳۵۳- محمد بن سلیمان القرا
۳۵۴- محمد بن شر الحضرمی
۳۵۵- محمد الطیار غلام فزارة
۳۵۶- محمد بن عجلان
۳۵۷- محمد بن عجلان المدنی
۳۵۸- محمد بن قیس الانصاری
۳۵۹- محمد بن مروان البصری
۳۶۰- محمد بن مروان الکلبی
۳۶۱- محمد بن مسعود
۳۶۲- محمد بن مسلم الثقفی الطحان الطائفی
۳۶۳- محمد بن علی الحلبی
۳۶۴- محمد بن الفضل الهاشمی
۳۶۵- محمد بن یزید
۳۶۶- محمد بن الیسع بن حمزة القمی
۳۶۷- مستهل بن عطاء الکوفی
۳۶۸- مسعدة بن زیاد
۳۶۹- مسعدة بن صدقة
۳۷۰- مسکین
۳۷۱- مسکین بن عبدالله
۳۷۲- مسمع کردین، معروف به ابویسار
۳۷۳- معروف بن خربوذ المکی
۳۷۴- معمر بن رشید
۳۷۵- معمر بن عطاء
۳۷۶- معمر بن یحیی بن بسام دجاجی
۳۷۷- المفضل بن ابیقرة
۳۷۸- المفضل بن زید
۳۷۹- المفضل بن قیس بن رمانة
۳۸۰- المفضل بن مزید
۳۸۱- مقاتل بن سلیمان
۳۸۲- مقرن السراج
۳۸۳- منهال بن عمرو الأسدی
۳۸۴- منصور بن الولید الصیقل
۳۸۵- منصور بن حازم
۳۸۶- منذر بن أبیطریفة
۳۸۷- منصور بن المعتمر
۳۸۸- معاذ بن مسلم الهراء
۳۸۹- موسی أبوالحسن الأشعری
۳۹۰- موسی بن اشیم
۳۹۱- موسی التمار
۳۹۲- موسی بن خلیفة
۳۹۳- موسی الخیاط
۳۹۴- موسی بن زیاد
۳۹۵- مهزم الأسدی
۳۹۶- میسر بن عبدالعزیز النخعی المدائنی
۳۹۷- میمون البان
۳۹۸- میمون القداح غلام بنی محزوم
۳۹۹- ناحیة بن أبیعماره
۴۰۰- نجم بن الحطیم (أبوحطیم العبدی)
۴۰۱- نجم الطائی
۴۰۲- نجیح بن مسلم
۴۰۳- نصر بن مزاحم
۴۰۴- نضر بن قرواش الخزاعی
۴۰۵- نعمان الأحمسی
۴۰۶- وردان أبوخالد الکابلی الأصغر
۴۰۷- ورد بن زید الأسدی، برادر کمیت بن زید
۴۰۸- ولید بن بشیر
۴۰۹- ولید بن عروة الهجری
۴۱۰- ولید بن القاسم
۴۱۱- هارون الجبلی
۴۱۲- هارون بن حمزة الغنوی
۴۱۳- هاشم بن أبیهاشم
۴۱۴- هاشم الرمانی
۴۱۵- هلقام
۴۱۶- هیثم النهدی، ابن أبیمسروق
۴۱۷- یحیی بن أبیالعلاء الرازی
۴۱۸- یحیی بن أبیالقاسم، معروف به ابوبصیر
۴۱۹- یحیی بن السابق
۴۲۰- یحیی بن القاسم الحذاء
۴۲۱- یزید، معروف به ابوخالد الکناسی
۴۲۲- یزید بن زیاد الکوفی
۴۲۳- یزید بن عبدالملک الجعفی
۴۲۴- یزید بن عبدالملک النوفلی
۴۲۵- یزید بن محمد النیسابوری
۴۲۶- یزید، غلام حکم بن أبیالصلت الثقفی
۴۲۷- یعقوب بن شعیب الأزرق
۴۲۸- یعقوب بن شعیب بن میثم الأسدی
۴۲۹- یعقوب بن یونس پدر یونس بن یعقوب
۴۳۰- یونس بن أبییعقوب
۴۳۱- یوسف بن الحارث
۴۳۲- یونس بن خال أبیالمستهل
۴۳۳- یونس بن جناب
۴۳۴- یونس بن المغیرة
باب الکنی
(شاگردان امام باقر (ع) که نامشان با کنیه ثبت شده است)
۴۳۵- ابوالبلاد
۴۳۶- ابوبشر
۴۳۷- ابوحارم
۴۳۸- ابوجعفر المدائنی
۴۳۹- ابوالحجاج
۴۴۰- ابوحسان الانماطی
۴۴۱- ابوحسان العجلی
۴۴۲- ابوخالد الفزاری
۴۴۳- ابوشبیة الفزاری
۴۴۴- ابوالصحاری
۴۴۵- ابوصامت الحلوانی
۴۴۶- ابوالعلاء الخفاف
۴۴۷- ابوعروة الانصاری
۴۴۸- ابوعمار
۴۴۹- ابوعمر البزار
۴۵۰- ابوعیینة
۴۵۱- ابولبید الهجری
۴۵۲- ابوالمأمون
۴۵۳- ابومحمد
۴۵۴- ابومخلد الخیاط
۴۵۵- ابومرهف
۴۵۶- ابومسکین السمان
۴۵۷- ابوموسی
۴۵۸- ابوالنعمان العجلی
۴۵۹- ابوهارون
۴۶۰- ابوهارون المکفوف
۴۶۱- ابوهراسه
۴۶۲- ابوالورد
زنانی که از مکتب امام باقر (ع) بهره جستهاند.
۱- حبابة الوالبیة
۲- خدیجه دختر محمد بن علی بن الحسین (ع)
لازم به یادآوری دوباره است که این نوشته در صدد بر شمردن نام تمامی شاگردان امام باقر (ع) نمیباشد بلکه آنچه یاد گردید، به عنوان نمونه از دو کتاب رجالی رجال شیخ طوسی و جامع الرواة استفاده شده است.
اصحابی که فقط از جانب شیعه توثیق شدهاند
۱- اسماعیل بن الفضل. جامع الرواة ۱ / ۱۰۰؛ رجال طوسی ۱۰۴؛ تنقیح المقال ۱ / ۱۴۱؛ اختیار معرفة الرجال ۲۱۸٫
۲- برید بن معاویة.جامع الرواة ۱ / ۱۱۷؛ تنقیح المقال ۱ / ۱۶۴٫
۳- بکیر بن اعین. جامع الرواة ۱ / ۱۲۹؛ تنقیح المقال ۱ / ۱۸۱٫
۴- ثابت بن دینار، ابوحمزة الثمالی. جامع الرواه ۱ / ۱۳۴؛ رجال طوسی ۸۴؛ تنقیح المقال ۱ / ۱۹۰٫
۵- جابر بن عبدالله الانصاری. جامع الرواة ۱ / ۱۴۳؛ تنقیح المقال ۱ / ۲۰۰٫
۶- جابر بن یزید جعفی. جامع الرواة ۱ / ۱۴۴؛ تنقیح المقال ۱ / ۲۰۱٫
۷- حمران بن اعین. جامع الرواة ۱ / ۲۷۸؛ تنقیح المقال ۱ / ۲۷۱٫
۸- زرارة بن اعین. جامع الرواة ۱ / ۳۲۴؛ رجال طوسی ۱۲۳؛ تنقیح المقال ۴۴۵٫
۹- زید بن علی بن الحسین (ع). جامع الرواة ۱ / ۳۴۳؛ تنقیح المقال ۱ / ۴۷۰٫
۱۰- علباء بن ذراع الأسدی. جامع الرواة ۱ / ۵۴۵؛ تنقیح المقال ۲ / ۲۵۸٫
۱۱- فضیل بن یسار. جامع الرواة ۲ / ۱۱؛ رجال طوسی ۱۲۳؛ تنقیح المقال ۳ / ۱۹٫
۱۲- محمد بن مسلم بن ریاح. جامع الرواة ۲ / ۱۹۳؛ تنقیح المقال ۳ / ۱۸۵-۱۸۴٫
۱۳- معروف بن خربوذ. تنقیح المقال ۳ / ۲۲۸٫
۱۴- میسر بن عبدالعزیز. جامع الرواة ۲ / ۲۸۴؛ تنقیح المقال ۳ / ۲۶۴٫
کسانی که از سوی شیعه به عنوان «حسن» شناخته شدهاند.
۱- ابوالفضل سدیر بن حکیم. تنقیح المقال ۲ / ۹٫
۲- ثویر بن ابیفاخته. تنقیح المقال ۱ / ۱۹۸٫
۳- حجاج بن ارطا. تنقیح المقال ۱ / ۲۵۴٫
۴- عبدالله بن عجلان. تنقیح المقال ۲ / ۱۹۷٫
۵- عبدالله بن عطا. تنقیح المقال ۲ / ۱۹۸٫
۶- عبدالسلام بن عبدالرحمان. تنقیح المقال ۲ / ۱۵۲٫
۷- عبدالملک بن عطاء. تنقیح المقال ۲ / ۲۳۰٫
۸- مالک بن اعین الجهنی. تنقیح المقال ۲ / ۴۶، پیوست جلد ۲٫
۹- ناجیة بن عمارة الصیداوی. تنقیح المقال ۳ / ۲۶۵٫
افرادی که از جانب شیعه و اهل سنت توثیق شدهاند.
۱- ابان بن تغلب. جامع الرواة ۱ / ۹؛ تنقیح المقال ۱ / ۵؛ تهذیب التهذیب ۹۴-۹۳٫
۲- سلیمان بن مهران الأسدی. تنقیح المقال ۲ / ۶۵؛ تهذیب التهذیب ۴ / ۲۲۲-۲۲۱٫
۳- عبدالملک بن عبدالعزیز بن جریح. جامع الرواة ۱ / ۵۲۰؛ تهذیب التهذیب ۶ / ۲۵۶-۲۰۴٫
۴- عبدالله بن شریک العامری. تنقیح المقال ۲ / ۱۹۸؛ تهذیب التهذیب ۵ / ۲۵۳-۲۵۲٫
۵- قاسم بن محمد. جامع الرواة ۲ / ۱۹؛ تنقیح المقال ۳ / ۲۳؛ تهذیب التهذیب ۸ / ۳۳۵-۳۳۳٫
۶- عبدالملک بن اعین الشیبانی. تنقیح المقال ۲ / ۲۲۸؛ تهذیب التهذیب ۶ / ۳۸۶-۳۸۵٫
شاگردان امام باقر (ع) که فقط از سوی اهل سنت توثیق شدهاند.
۱- حکم بن عتیبة ابومحمد الکوفی الکندی. تهذیب التهذیب ۲ / ۴۳۳-۴۳۲٫
۲- ربیعة بن ابی عبدالرحمان، معروف بربیعة الرای. تهذیب التهذیب ۳ / ۲۵۹-۲۵۸٫
۳- عبدالله بن عطاء المکی. تهذیب التهذیب ۵ / ۳۲۳-۳۲۲٫
۴- عمرو بن دینار المکی أحد أئمة التابعین. تهذیب التهذیب ۸ / ۳۰-۲۸٫
کثیر بن اسماعیل (کثیر النواء). تهذیب التهذیب ۸ / ۴۱۱٫
۶- موسی بن ابیعیسی الحناط. تهذیب التهذیب ۱۰ / ۳۶۶ – ۳۶۵٫
——————————————————————————————————————————————
پی نوشت ها:
[۱] مسند احمد ۲ / ۱۴؛ صحیح مسلم ۷ / ۱۲۲؛ سنن الترمذی ۲ / ۳۰۸؛ تاریخ البغدادی ۸ / ۴۴۳؛ مصابیح السنة ۲ / ۲۰۴٫
[۲] ماضل صاحبکم و ما غوی – و ما ینطق عن الهوی – ان هو الا وحی یوحی – علمه شدید القوی. النجم / ۲-۵٫
[۳] قرانا عربیا غیر ذی عوج لعلهم یتقون. الزمر / ۲۸٫
[۴] انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا. الاحزاب / ۳۳٫
[۵] منه آیات محکمات هن ام الکتاب و آخر متشابهات… آل عمران / ۷٫
[۶] فاسئلوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون. النحل / ۴۳٫
[۷] و انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم و لعلهم یتفکرون. النحل / ۴۴٫
[۸] ان ههنا لعلما جما لواصبت له حمله. نهجالبلاغه.
[۹] بحار ۱۱ / ۸۳٫
[۱۰] اعیان الشیعة ۴ ق، ۲ / ۲۸؛ ائمتنا ۱ / ۳۳۲٫
[۱۱] مناقب، ابنشهر آشوب ۴ / ۲۱۱٫
منبع: امام باقر جلوه امامت در افق دانش؛ گروه تاریخ اسلام؛ آستان قدس رضوی چاپ دوم ۱۳۷۵٫
برگرفته از کتاب دانشنامه امام باقر علیه السلام

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


سه + = 6