احادیث تفسیری

تفسیر امام محمد باقر علیه السلام

شیخ مفید به اسناد خود از معاویۀ بن عمار دهنی نقل میکند که اهل ری به امام محمد باقر (ع) نوشتند تفسیر این آیه چیست؟
فاسئلوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون مراد از اهل ذکر کیست که باید از او مسائل خود را بپرسیم فرمود نحن اهل الذکر ما اهل ذکر
هستیم که باید در تحت تعلیم و تربیت ما قرار بگیرید تا موفق شوید نگارنده گوید قرآن چند نام دارد یکی ذکر است و اهل ذکر
ائمه معصومین هستند که مفسر و مبین قرآن میباشند آنها راسخین فی العلم و اهل ذکر و واقف به سرایر علوم قرآن هستند که هر
کس بخواهد علم و دانش فرا گیرد جز از راه باب مدینه علم نمیتواند دانشمند گردد شیخ رازی پرسید اهل ذکر کیانند محمد بن
مقاتل که از علماء بوده گفت اهل ذکر علما هستند زیرا بزرگترین علماء محمد بن علی باقرالعلوم است و او اهل ذکر میباشد
حضرت امام محمد باقر علیه السلام پس از تربیت اخلاقی اصحاب و شاگردان خود شروع به تعلیم علوم و فنون اسلامی فرمود و آغاز
صفحه ۱۱۹ از ۲۶۹
آن از توحید و مخصوصا قرآن بود سپس بسیاری از آیات قرآن را تفسیر فرمود و ما از این جهت که چه آیاتی تفسیرش از حضرت
امام محمد باقر علیه السلام است چندین آیه از جمله آن آیات را نقل میکنیم بیش از چهل آیه درباره رسالت پیغمبر منضم به ولایت
علی و سی آیه در ولایت و دوستی و محبت امیرالمؤمنین علیه السلام تفسیر فرموده است تفاسیر در توحید با استدلال از آیات و
اخبار و احادیث نبوی [صفحه ۱۶۲ ] تفاسیر در نبوت و احتجاج با مخالفین در نبوت عامه و خاصه تفاسیر در ولایت امیرالمؤمنین که
بیش از چهارصد آیه را تفسیر به وجود مقدس او فرموده تفاسیر در حق ائمه (ع) که آنها ملجأ و منبع علم و فضیلت و شفاعت هستند
تفاسیر در آفرینش و احکام – در خلقت و بداء و مرگ و حشر و نشر و قیامت. تفاسیر در اخلاق و آداب و تربیت عمومی و صفات
فاضله که علت غائی دین است. اینها تفاسیری است که در کتب مربوطه مانند اصول کافی و تهذیب و استبصار و وافی و بحار و
کتب تفسیر مخصوصا صافی و غیره ضبط شده است که نقل همه آنها موجب اطاله بیان است. در کتاب شرح زندگانی حضرت امام
زینالعابدین علیه السلام آیاتی را که تفسیرش فقط از آن حضرت است نقل کردیم و اکنون هم مقداری از تفسیر آیات امام
محمد باقر را نقل میکنیم و بقیه از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام و حضرت موسی بن جعفر و حضرت ثامن الحجج روایت
شده که اگر آیات تفسیر شده هر یک جدا جدا مبوب و منظم نقل شود یک دوره تفسیر ائمه کامل خواهد شد – و این نکته را هم
باید گفت که تفسیر قرآن از حضرت علی بن ابیطالب امیرالمؤمنین نقل و روایت شده و خود آن حضرت هم علاوه بر جمع قرآن به
ترتیب نزول آیات تفسیری خود مرقوم فرموده که در دست نیست مگر آنچه ابنعباس و سایر روات از آن حضرت نقل کردهاند و
در فاصله زمان از سال ۴۰ شهادت امیرالمؤمنین تا سال ۲۶۰ زمان حضرت امام حسن عسکری که خود آن حضرت هم تفسیری بر
قرآن نوشتهاند که مقداری از آن به نام آن حضرت طبع شده است. و هر یک از ائمه مقداری از آیات را بر حسب مقتضیات
مخصوصا اصول عقاید و تحکیم مبانی ایمان و یا فروع، مسائل فقهی از عقاید و قوانین و اخلاق و اجتماعیات و غیره تفسیر
فرمودهاند که هر یک از آن مبانی بابی از علم و معرفت است. اکنون آیاتی چند را که تفسیر آن اختصاصا از آن حضرت است نقل
میکنیم. ۱- تفسیر آیه فسیری الله عملکم و رسوله و المؤمنون به نقل یحیی بن مشاور در اصول کافی فرمود هو و الله علی بن
ابیطالب علیه السلام و در نسخهای هم و الله نوشته که مقصود از مؤمنون پس از رسول الله علی بن ابیطالب است. ۲- تفسیر آیه قل
کفی بالله شهیدا بینی و بینکم و من عنده امالکتاب یعنی [صفحه ۱۶۳ ] بگو کافی است خداوند که در میان من و شما شاهد باشد آن
کسی است که علم کتاب نزد او است آنگاه فرمود ایانا عنی و علی اولنا و افضلنا و خیرنا بعد النبی (ص) یعنی آن کس که علم
کتاب نزد او میباشد ما هستیم و علی بن ابیطالب علیه السلام اول ما و افضل ما و بهتر از ما پس از پیغمبر میباشد. ۳- تفسیر عم
ذلک » یتسائلون عن النباء العظیم به نقل کلینی در کافی از محمد بن فضیل از ابوحمزه روایت شده که پرسیدند از خبر عظیم فرمود
یعنی این است خبر عظیم ما هستیم که اگر بخواهیم هر خبری را بگوئیم میدانیم و « الی ان شئت اخبرتهم و ان شئت لم اخبرهم
بخواهیم خبر نمیدهیم ولی بدان که مراد از نبأ عظیم امیرالمؤمنین است که بزرگتر از او کسی نیست. فیض در تفسیر صافی از
حضرت امام رضا علیه السلام روایت فرموده که در ذیل همین تفسیر فرموده یا علی انت حجۀ الله و انت باب الله و انت الطریق الی الله
و انت النباء العظیم و انت الصراط المستقیم و انت المثل الاعلی که مؤید همین تفسیر امام محمد باقر علیه السلام میباشد. ۴- تفسیر
انما انت منذر و لکل قوم هاد علامه مجلسی در بحارالانوار از برید عجلی از امام محمد باقر علیه السلام روایت کرده که فرمود منذر
رسول خدا و هادی علی مرتضی میباشد و در هر زمان هادی و پیشوا و مقتدائی باید باشد که تا ساعت آخر قیامت باقی و برقرار
است – و ابوحمزه ثمالی روایت کرده که فرمود دعا رسول الله (ص) بطهوره فلما فرغ اخذ بید علی (ع) فالزمها یده ثم قال انما انت
منذر ثم ضم یده الی صدره و قال لکل قوم هاد ثم قال یا علی انت اصل الدین و منار الایمان و غایۀ الهدی و قائد الغر المحجلین
اشهد بذلک یعنی رسول خدا آبی برای طهارت خواست و چون وضو ساخت دست علی را گرفت فرمود یا علی توئی منذر و بعد
دست به سینه نهاد فرمود برای هر قومی هادی میباشد و تو اصل دین و فروغ ایمان و پایان هدایت و پیشرو نمازگزاران و
صفحه ۱۲۰ از ۲۶۹
پرستندگانی که من بر آن گواهی میدهم. ۵- تفسیر آیه و لو انهم فعلوا ما یوعظون به فی علی لکان خیرا لهم فرمود آیه چنین نازل
شد و ابوحمزه ثمالی نقل میکند که امام محمد باقر علیه السلام فرمود این آیه چنین نازل شده. ان الذین ظلموا آل محمد حقهم لم
یکن الله لیغفر لهم و لا لیهدیهم طریقا الا طریق جهنم خالدین فیها و کان ذلک علی الله یسیرا ثم قال یا ایها الناس قد جاءکم الرسول
بالحق من ربکم فی ولایۀ علی (ع) فامنوا خیرا لکم و ان تکفروا بولایۀ [صفحه ۱۶۴ ] علی فان لله ما فی السموات و ما فی الارض
محمد بن فضیل باز از ابوحمزه روایت میکند که حضرت ابیجعفر فرموده فابی اکثر الناس بولایۀ علی (ع) الا کفورا یعنی بسیاری
فمن شاء فلیؤمن و من شاء « فی ولایۀ علی علیه السلام » از مردم از ولایت علی علیه السلام سرباز زدند. ۶- و در آیه قل الحق من ربکم
فلیکفر انا اعتدنا للظالمین آل محمد نارا احاط بهم بگو حق از جانب پروردگار شماست در ولایت علی بن ابیطالب و من به مضمون
آن عمل میکنم نه به هوای نفس پس هر که بخواهد بگرود و هر که نخواهد کافر است و ما برای ستمکاران آل محمد آتشی مهیا
ساختهایم که آنها را احاطه خواهد کرد. ۷- تفسیر آیه فلما رأوه زلفۀ سیئت وجوه الذین کفروا و قیل هذا الذی کنتم به تدعون.
یعنی چون ببیند که روسیاهی بار آوردهاند – مؤمنین خواهند گفت این اثر همان کفران نعمت است حضرت امام محمد باقر
علیه السلام فرمود این آیه در حق امیرالمؤمنین نازل شده – و اضافه فرموده که عملوا ما عملوا یرون امیرالمؤمنین فی اغبط الاماکن
لهم فیسیء وجوههم و یقال لهم هذا الذی کنتم به تدعون الذی انتحلتم اسمه یعنی میکردند آنچه میکردند دیدند امیرالمؤمنین
علیه السلام در بهترین اماکن است و آنها روسیاه هستند گفته میشود این نتیجه مطلوب شما به کفران ولایت علی است. فلما رأوا
مکان علی من النبی سیئت وجوه الذین کفروا ای کذبوا بفضله مدارج رفیع و مقام بلند علی را دیدند از روی حسد و کینه و بغض
فضیلت او را تکذیب کردند تا روسیاه شدند. این روایت را در تفسیر این آیه چندین نفر از روات مانند فضیل بن یسار و ابوحمزه
ثمالی و غیره نقل کردهاند. ۸- تفسیر و لو انهم اذ ظلموا انفسهم جاؤک فاستغفروا الله و استغفرلهم الرسول لوجدوا الله توابا رحیما فلا
و ربک لا یؤمنون حتی یحکموک فیما شجر بینهم در تفسیر صافی و جلد هشتم بحارالانوار دنباله آیه را هم نقل کرده که میفرماید
ثم لا یجدوا فی انفسهم حرجا فما قضیت و یسلموا تسلیما [صفحه ۱۶۵ ] یعنی اگر این منافقان به انکار فضیلت تو بر خود ستم کردند
از تو شفاعت برای طلب مغفرت نمودند و تو برای آنها شفاعت نمودی و دانستند که خدای عالم شفاعت پذیر و آمرزنده است ولی
به خدای تو سوگند ایمان نخواهند آورد مگر تو درباره آنها حکم و قضاوت فرمائی اگرچه آن حکم علیه نفوس آنها باشد ناگزیر
تسلیم حکم تو خواهند شد حضرت امام محمد باقر علیه السلام میفرماید این آیه درباره امیرالمؤمنین و اختلافی که درباره ولایت او
نمودند نازل شد و مشاجره مخالفین به تسلیم آنها منتهی گردید. ۹- تفسیر آیه هذان خصمان اختصموا فی ربهم فالذین کفروا
(بولایۀ علی (ع)) قطعت لهم ثیاب من نار در اصول کافی از محمد بن فضیل روایت میکند که حضرت امام محمد باقر علیه السلام
فرمود مراد دشمنان علی بن ابیطالب هستند که به جرم کفران ولایت او لباس آتشین دربر خواهند نمود. ۱۰ – تفسیر الذین ظلموا
فبدل الذین ظلموا آل محمد علیهمالسلام حقهم قولا » . میباشد که ابوحمزه از امام پنجم روایت میکند که فرمود حقیقت این است
یعنی آنها که نعمت خدا را نقمت « غیر الذی قیل لهم فانزلنا علی الذین ظلموا آل محمد حقهم رجزا من السماء بما کانوا یفسقون
نموده و عدل را به ظلم مبدل کردند و در حق آل محمد ستم نمودند و سخنی گفتند غیر از آنچه خدا فرموده بود و خلاف آنچه در
فکلما جائکم محمد بما لا تهوی انفسکم بموالاة علی » حق آنها نازل شده بود آنها فاسق شدند. ۱۱ – و همچنین در تفسیر آیه
مردمی که به آل محمد تکبر ورزند دسته از اولاد آنها را تکذیب نمودند و « فاستکبرتم ففریقا من آل محمد کذبتم و فریقا تقتلون
فهو » دستهای را کشتند به عذاب الهی مبتلا خواهند شد. ۱۲ – تفسیر سوره نور است که فرمود. الله نور السموات و الارض مثل نوره
مثل نوره کمشکوة فیها « فزعم ان الزجاجۀ امیرالمؤمنین علیه السلام و علم نبی الله عنده » فی زجاجۀ « و هو العلم » فیها مصباح « محمد
یکاد زیتها یضییء و لو لم « یعنی لا یهودیۀ و لا نصرانیه » مصباح فی زجاجۀ کانها توقد من شجرة مبارکۀ زیتونۀ لا شرقیۀ و لا غربیه
صفحه ۱۶۶ ] فرمود خدا نور آسمانها و زمین ] « یکاد العالم من آل محمد یتکلم بالعلم قبل ان یسئل عنه » – تمسسه نار نور علی نور
صفحه ۱۲۱ از ۲۶۹
است و مثل اعلای نور او محمد است و مراد از مصباح علم اوست در زجاجه که مراد از زجاجه سینه علی بن ابیطالب است که از
شجره مبارکه اصل نبوت فروغ گرفته و پرتوافکن گردیده و آن نور نه شرقی است یعنی نه مانند یهود است در مادیت و نه چون
نصاری در رهبانیت – که نور علی نور تو و ولایت در نور نبوت و به عکس است که عالمافروز گردیده و عالم وجود و آفرینش از
علم آل محمد بهرهمند خواهند شد و از فروغ دانش او که در سینه علی است روشن ضمیر خواهند گردید. حضرت امام محمد باقر
علیه السلام بیش از چهارصد آیه را که در شأن امیرالمؤمنین علیه السلام نازل شد بیان فرموده است.
برگرفته از کتاب زندگانی حضرت امام محمد باقر علیه السلام نوشته: حسین عمادزاده

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


8 + هشت =