امامت و رهبری، حاکمان زمان

خلفای هم عصر امام باقر هشام بن عبدالملک

حدود نه سال آخر امامت امام باقر علیه السلام با عصر این خلیفه ستمگر همراه بود. هشام، فردی بخیل، خشن، ستمگر و بی رحم بود. در دوران حکومت ایشان، زندگی بر مردم سخت شد و احساسات و عواطف انسانی در جامعه رو به زوال رفت و رسم نیکوکاری و تعاون برچیده شد؛ به گونه ای که هیچ کس برای دیگری دل سوزی و به او کمک نمی کرد.(۲) ذهبی نیز او را با عبارت «فیه ظلم مع عدل» وصف کرده است(۳).
امام باقر علیه السلام سال های پایانی عمر شریف خود را در دوران این خلیفه جبار سپری کرد. هشام و کارگزارانش، بغض و کینه شدیدی به علویان، به ویژه امام باقر علیه السلام به عنوان بزرگ علویان داشتند و رفتار آن حضرت و شیعیانش را به شدت کنترل می کردند. روایت شده است وقتی زید بن علی برادر امام باقر علیه السلام نزد هشام بود، هشام با توصیف امام باقر با نام «بقره»، خواست آن حضرت را تحقیر کند. زید در جواب او

۱- هشام بن عبدالملک (۷۲ ۱۲۵ هجری/۶۹۱ ۷۴۳ میلادی) زاده شده در دمشق، دهمین خلیفه از خلفای اموی بود که از سال ۱۰۵ تا ۱۲۵ هجری(۷۲۴ تا ۷۴۳ میلادی) خلافت کرد. او جانشین برادرش یزید بن عبدالملک شد و نوزده سال و هفت ماه بر سرزمین های اسلامی فرمان راند. از جمله شورش هایی که در دوره وی روی داد، شورش زید بن علی بود که به دستور خلیفه سرکوب شد. هشام، به شدت متوجه شریعت بود و پسرش را به دلیل حضور نیافتن در نماز جمعه سرزنش می کرد و بر دیگر پسرش که حاکم شهر حمص بود، به سبب زنا، حد جاری کرد. وی علاوه بر تعلق خاطری که به زهری داشت، محدثان دیگری را نیز جذب کرده بود که از جمله آنها منصور بن معتمر بوده است.( تاریخ طبری، ج۵، ص۵۱۶)
۲- مروج الذهب، ج۳، ص۵۰۵؛ تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۳۲۸٫
۳- سیر اعلام النبلاء، ج۵، ص۳۵۲٫
ص: ۶۰
گفت: «سَمّاه رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله بَاقِرَ العِلمِ وَ أنتَ تُسَمّیه البقره، لَقَد اخْتَلَفتُما اِذاً؛ پیامبر او را باقرالعلم نامید و تو بقره می نامی! پس میان رسول خدا و تو به طور حتم اختلاف وجود دارد.»(۱) این روایت در منابع مختلف آمده است؛ به گونه ای که کمترین تردیدی در صحت آن وجود ندارد.
به یقین، سپر دفاعی امام باقر علیه السلام در قبال سیاست های سخت گیرانه هشام، «تقیه» بود. در واقع به مدد تقیه بود که آن حضرت و اصحابش توانستند خود را از گزند هشام دور نگه دارند. با وجود این، هشام همواره در پی راه هایی بود که بتواند نقاب تقیه را از چهره ایشان بردارد تا آنها را از بین ببرد.
هشام برای این منظور، جلسه های مناظره علمی با حضور امام باقر علیه السلام برگزار می کرد تا به این وسیله از منزلت علمی امام بکاهد، اما قدرت علمی امام و پیروزی در این مناظره ها نتیجه عکس داشت.
با نگاهی کوتاه به سیره خلفای بنی امیه، به خوبی درمی یابیم که روش آنان در حکمرانی، بر پایه زورگویی و خفقان برای تثبیت پایه های قدرت بود تا با این شیوه، مردم را از اندیشه انقلاب دور، و اهل بیت را منزوی کنند؛ هرچند در این کار ناموفق بودند.
نکته مهم آن است که این کنترل حکومتی دائمی بود؛ چراکه آنها می دانستند اهل عراق به امامت و ولایت این خاندان معتقد هستند. ازاین رو، هشام بن عبدالملک، آن حضرت را این گونه معرفی می کند: «اَلمَفتُونُ بِهِ اَهلُ العِراقِ؛ کسی که اهل عراق شیفته او هستند».(۲)

۱- عمده الطالب، ص۱۹۴؛ شرح نهج البلاغه، ج۷، ص۱۳۲٫ عیون الاخبار، ج۱، ص۲۱۲٫
۲- سیر اعلام النبلاء، ج۴، ص ۴۰۵؛ نورالابصار، ص۱۴۳؛ تاریخ مدینه دمشق، ج۵۴، ص۲۷۹٫
ص: ۶۱
ابن عساکر و ذهبی در روایتی دیگر، گفت وگوی هشام با امام باقر علیه السلام را چنین ذکر می کنند: «روزی هشام بن عبدالملک وارد مسجدالحرام شد. مشاهده کرد امام باقر علیه السلام در آنجاست و مردم گرد وی حلقه زده اند. هشام پرسید: این شخص کیست؟ به او گفته شد: محمد بن علی بن حسین (امام باقر علیه السلام ) است. هشام پیکی به سوی امام فرستاد که از او درباره قیامت بپرسد و اینکه در آن روز مردم چه می خورند و چه می آشامند؟ امام به پیک فرمود: به او بگویید که مردم در سرزمینی محشور می شوند که گویا یک قرص نان است و در آن رودخانه هایی جریان دارد. پیک، پیام را به هشام رساند. چون هشام خود را شکست خورده یافت، بار دیگر پیک را به سمت امام روانه کرد تا از حضرت بپرسد که آن روز و شرایط آن، به گونه ای است که از خوردن و آشامیدن به دورند و گویی در فکر آن نیستند! حضرت به پیک فرمود: به او بگویید البته شرایط جهنم و آتش از عرصه قیامت سخت تر است و در عین حال می گویند: «اَفِیضُوا عَلَینَا مِنَ المَاءِ اَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللهُ؛ به ما آب یا هرچه که خدا به شما داده است، بخشش کنید».(۱)
در عصر امامت حضرت باقرالعلوم علیه السلام جهان اسلام به لحاظ گسترش قلمرو، حوادث سیاسی و اجتماعی، مبارزات فکری و رونق مباحث کلامی و فقهی، در موقعیت ویژه ای بود.
در میان این تیرگی ها و آشفتگی ها، امام باقر علیه السلام چون خورشیدی درخشان بود که جهان اسلام از پرتو پُرفروغش بهره می گرفتند. شکوه معنوی آن حضرت، زبانزد خاص و عام بود. هرجا از والایی هاشمیان،

۱- اعراف، آیه۵ ؛ تاریخ دمشق، ج ۵۷، ص ۲۱۹؛ سیر اعلام النبلاء، ج ۴، ص ۴۰۵٫
ص: ۶۲
عَلَویان و فاطمیان سخن به میان می آمد، آن وجود مقدس را یگانه وارث آن همه کرامت، بزرگواری و شجاعت می شناختند. راست گویی، جذابیت چهره، بخشندگی و قوی تر بودن از همه به لحاظ معرفت و بصیرت، از ویژگی های مشهور پنجمین پیشوای شیعیان در میان جوامع اسلامی بود.
غاصبان و متجاوزان، همواره به مقام والای امامت رشک می بردند و چون این همه شکوه ملکوتی را با خود مقایسه می کردند، در باتلاقی از حقارت فرو می رفتند. آنها برای غصب و تصرف حکومت از هیچ گونه حیله و جنایتی پرهیز نمی کردند.
با این حال، عظمت معنوی امام به اندازه ای بود که گاهی حتی آنان در برابر آن حضرت به تواضع و تکریم می پرداختند.
در عصر امام باقر علیه السلام مسلمانان از سراسر قلمرو اسلامی، سیل آسا و مشتاقانه در مدینه به حضور امام می آمدند و با رهنمودهای حضرت، خود را برای مبارزه با عوامل ستم و مقاومت در برابر خلاف های آنها آماده می ساختند. امام با در نظر گرفتن شرایط زمان، گنجینه گران بهایی از حقایق ملکوتی و علمی را از خویش بر جای نهاد که در حراست از حریم اسلام و نشر آموزه های قرآنی در طول قرن ها تأثیر به سزایی داشت.
از سوی دیگر، امام باقر و فرزندش امام صادق علیهما السلام ، با بیان نظر اسلام درباره امامت و خلافت و ذکر ویژگی های رهبر اسلامی، به اصلاح فرهنگ سیاسی جامعه می پرداختند و پیوسته شایستگی غاصبان حکومت را در نظر مردم زیر سؤال می بردند. ازاین رو، حاکمان غاصب همیشه از وجود آن بزرگواران بیمناک بودند. وجود رهبری آسمانی چون امام باقر علیه السلام در میان امت مسلمان، سبب وحدت و هم بستگی در میان آنان بود.
امام باقر علیه السلام حتی در دشوارترین شرایط، با تیزبینی خود توانست در
ص: ۶۳
مقابل فرقه های منحرف موضع گیری کند و اسلام ناب محمدی را به مسلمانان بشناساند و با تبلیغ و گسترش فرهنگ اسلام در سراسر جهان، معارف اسلام را تبیین و تشریح کند.
در این بخش، به برخی از موضع گیری های آن حضرت در مقابل زورگویی حکام و خلفا اشاره می کنیم تا آشکار شود که در مواقع حساس و شرایط مختلف، چگونه از دین اسلام و معارف الهی دفاع می کرد.
برگرفته از کتاب امام باقر علیه السلام از دیدگاه اهل سنت نوشته آقای رمضان قوامی در بندی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


8 + سه =