احادیث و سخنان

مبارزه با قیاس در سخنان امام باقر

رمز بقای دین در واقعبینی و سازگاری آن با نیازها و شرایط گوناگونی است که در طول زندگی نسلها، یکی پس از دیگری رخ مینماید.
شریعت و مکتب، آن گاه میتواند در بستر تاریخ تداوم یابد، که قادر به حل معضلات اجتماعی و پاسخگو به پرسشهای عقیدتی و عملی مردم باشد.
مبانی عقیدتی، همواره ثابت و غیر متغیرند و نیازمند دقت و تلاش برای فهم هر چه عمیقتر آن، اما برنامههای عملی و قوانین دستوری دین، با این که متکی بر ملاکهای واقعی است، ولی از آن جا که موضوعات خارجی و مسایل مستحدث در زندگی جوامع، همواره متحول و متغیر است. شناخت حکم هر حادثه نیازمند اجتهاد و استنباط میباشد. استنباط احکام و نسبت دادن آنها به خدا و شریعت، کاری است سنگین و خطر آفرین؛ زیرا همان گونه که حیات دین در صحنهی زندگی انسانها، مبتنی بر اجتهاد میباشد، از سوی دیگر، اجتهاد نادرست و نسبت دادن احکام منحط و غیرواقعی به شریعت، خود مایهی زوال و نابودی دین خواهد بود.
نقش اجتهاد و مجتهدان در جامعهی دینی، همانند نقش طبابت و پزشکان در جامعهی بشری است. اگر طبیبان راه درستی را در مداوای بیماریها در پیش گیرند، عمل آنان شفابخش و سازنده است، ولی اگر راه نادرست و داروهای نامناسبی را تجویز نمایند، نه تنها بیماران بهبود نیافته که چه بسا بیماری آنان شدت مییابد.
فقیهان و مجتهدان نیز در صدد پاسخگویی به مسایل جدید و مورد ابتلای جامعهی خویشند، و چنانچه در این کار از ملاکها و شیوههای غلط پیروی کنند، چهرهی دین را مخدوش و نظام عملی آن را معیوب ساختهاند. پس از رحلت رسول خدا (ص)، یکی از نیازهای مبرم جامعهی اسلامی، اجتهاد و شناخت احکام بر اساس قرآن و سنت رسول الله (ص) بود.
ما در مطالب قبل یادآور شدیم که پیامبر اسلام (ص) با پیشبینی این امر و معرفی علی (ع) به عنوان مبین احکام و مفسر قرآن، در جهت رفع نیازهای آیندهی جهان اسلام، گام اساسی را برداشت، ولی آنان که علی (ع) را نخست از میدان سیاست و به دنبال آن از مرجعیت دینی و فکری منزوی ساختند، در میدان عمل با بن بستها مواجه شده و دست به کار اجتهاد شدند، اما اجتهادی که با روح دین سازگار نبود و شرایط لازم را در بر نداشت.
به کارگیری قیاس و استحسان و فهم شخصی در استنباط احکام، از جمله مشکلاتی بود که در امر اجتهاد رخ نمود، و ائمهی معصومین (ع) را به عنوان عالمان واقعی دین و وارثان علم پیامبر (ص)، واداشت تا جامعهی علمی را به رهیافتن انحراف در فهم احکام هشدار دهند.
بر این اساس، یکی از محورهای عمدهی تعلیمات ائمه (ع)، به ویژه امام باقر (ع) و امام صادق (ع)، زدایش قیاس و استحسان از محیط فقاهت و اجتهاد بود.
امام باقر (ع) در این زمینه میفرمود: «ان السنة لا تقاس، و کیف تقاس السنة و الحائض تقضی الصیام و لا تقضی الصلوة». [۱] . سنت و احکام شرعی از طریق قیاس قابل شناخت نیست، چگونه میتوان قیاس را ملاک قرار داد، با این که زن حایض پس از دوران حیض میبایست روزه را قضا کند، ولی قضای نماز بر او واجب نیست. در سخنی دیگر به زراره سفارش فرموده است:
«یا زرارة ایاک و اصحاب القیاس فی الدین، فانهم ترکوا علم ما وکلوا به و تکلفوا ماقد کفوه، یتأولون الأخبار و یکذبون علی الله عزوجل…». [۲] .
ای زراره! از کسانی که در کار دین به قیاس پرداختهاند، دوری گزین؛ زیرا آنان از قلمرو تکلیف خود تجاوز کردهاند، آن چه را میبایست فرا گیرند، کنار نهاده و به چیزی پرداختهاند که به آنها وانهاده نشده است، روایات را به ذوق خود تجزیه و تحلیل کرده و تأویل میکنند و بر خدا دروغ میبندند.
و نیز امام باقر (ع) میفرمود: «ادنی الشرک ان یبتدع الرجل رأیا فیحب علیه و یبغض علیه» [۳] .
کمترین مرتبهی شرک این است که شخص نظریهای را از پیش خود (و بدون حجت شرعی) بنیان نهد و همان نظر را ملاک حب و بغض و داوریها قرار دهد. محمد بن طیار از اصحاب امام باقر (ع) گوید: قال لی ابوجعفر (ع): تخاصم الناس؟ قلت: نعم. قال: و لا یسألونک عن شیء، الا قلت فیه شیئا؟ قلت: نعم، قال: فأین باب الرد اذا؟ [۴] . امام باقر (ع) به من فرمود: آیا تو با مردم به بحث میپردازی؟ گفتم: بلی. امام (ع) فرمود: آیا هر چه از تو میپرسند، تو به هر حال پاسخی در قبال آن ارائه میکنی؟ گفتم: بلی. امام (ع) فرمود: پس در چه زمینه سکوت کرده و علم و دانش واقعی آن را به اهلش (اهل بیت علیهمالسلام) ارجاع میدهی! در این بیان، امام (ع) به محمد بن طیار یادآور شده است که هیچ فردی جز معصومین (ع) نباید خود را در مرحلهای فرض کند که میتواند به اتکای رأی و اندیشهی خود همهی پرسشها را پاسخ دهد، و آن جا که نتوانست به تمثیل و تشبیه و قیاس متکی گردد! بلکه همواره در مسایل مورد ابتلا، زمینههای پیچیده و مبهمی وجود دارد که علم آن صرفا در اختیار مفسران واقعی قرآن و اهل بیت رسالت است و باید به آنان رجوع کرد.
——————————————————————————————————————————————
پی نوشت ها:
[۱] المحاسن، باب المقائیس و الرأی ۲۱۴؛ بحار ۲ / ۳۰۸٫
[۲] بحار ۲ / ۳۰۹٫
[۳] همان ۲ / ۳۰۴٫
[۴] همان ۲ / ۳۰۴٫
منبع: امام باقر جلوه امامت در افق دانش؛ گروه تاریخ اسلام؛ آستان قدس رضوی چاپ دوم ۱۳۷۵٫
برگرفته از کتاب دانشنامه امام باقر علیه السلام

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


3 − = هیچ