کتابنامه, ولادت از کودکی تا بزرگسالی

ولادت حضرت امام محمد باقر علیه السلام

ولادت حضرت امام محمد باقر علیه السلام
در روز جمعه، اول ماه رجب سال ۱۳۵۷ هجری، در شهر مدینه، فرزندی متولد شد که او را محمد نامیدند. مادرش فاطمه دختر امام حسن علیه السلام و پدرش امام سجاد علیه السلام بود. از این جهت، نخستین امامی بود که هم از نظر پدرو هم از نظر مادر، فاطمی و علوی بود. چند سال از زندگی خود را همراه جد بزرگوار خویش، امام حسین علیه السلام سپری کرد و در واقعه کربلا، چهر سال و در هنگام وفات پدر بزرگوارش، ۳۹ سال داشت. مدت امامت آن حضرت هجده سال و در ایام امامت خویش، با ولید بن عبدالملک، سلیمان بن عبدالملک، عمر بن عبدالعزیز، یزید بن عبدالملک و هشام بن عبدالملک هم عصر بود. در زمان خلافت هشام، سال ۱۱۴ هجری در ۵۷ سالگی به شهادت رسید و در قبرستان بقیع، در کنار پدر و جد مادری خود امام حسن مجتبی علیه السلام دفن شد.

پایه گذاری نهضت علمی
با این که آغاز امامت آن حضرت با خلافت ولید بن عبدالملک همراه بود و در شرایط نامساعد اجتماعی قرار داشت، اما توانست نهضتی علمی را پایه گذاری کند که تا آن زمان، در اسلم بی سابقه بود. معارف پر درج اسلام، به خاطر ممنوعیت نشر احادیث که تا آن زمان نیز ادامه داشت، کم کم به دست فراموشی سپرده می شدو محصولات وابستگان به خلفای وقت، جایگزین آنها می شد، ولی امام باقر علیه السلام با دوراندیشی و تحمل مشکلات بسیار، توانست مقدمات تأسیس یک دانشگاه بزرگ اسلامی را پایه ریزی کند آن حضرت که در تمام صفات والای انسانی، سرآمد روزگار خود بود، توانست شیفتگان علم و فضیلت را سراسر جامعه اسلامی آن روز، دور خود جمع کند و آنقدر ورایات واحادیث و آثار علمی در زمینه مسائل و احکام و تفسیر و تاریخ اسلم و انواع علوم از ایشان به یادگار مانده که ازهیچ یک از امامان معصوم، جز فرزند بزرگوارش امام صادق علیه السلام دیده نشده است. گروهی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و تابعین و دیگر طالبان علم، از محضر درس او بهره می گرفتند که شیخ طوسی رحمت الله علیه در رجال خود، نام ۴۶۸ نفر از آنان را آورده است. بسیاری از بزرگان اهل سنت، همچون ابوحنیفه، مالک بن انس، حمد بن ادریس شافعی، زیاد بن منذر نهری، اوزاعی زهری و ابن مبارک، از محضر درس آن حضرت، استاده های فراوان برده اند. کتاب ها و نوشته های دانشمندان و مفسران و مورخان اهل تسنن، همچون طبری، خطیب بغدادی، ابونعیم اصفهانی و کتبی مانند: موطأ مالک، سنن، بن داوود، مسند، ابی حنیفه، مسند مروزی، تفسیر نقاش، تفسیر زمخشری و ده ها کتاب دیگر که از مهم ترین کتب اهل تسنن هستند، سرشار از سخنان ارزشمند آن حضرت می باشند.
امام پنجم شیعیان، هم نام رسول خدا و تنها کنیه اش ابوجعفر است. نویسندگان، هفت لقب معروف برای محمد بن علی علیه السلام ذکر کرده اند، باقرالعلوم، شاکر، هادی، امین، صابر، اهد وشبیه و از همه معروفتر باقرالعلم است که این لقب زیبا از سوی خدای سبحان و رسول خدا برای حضرت برگزیده شد. محمد بن علی از نظر دانش به مقامی رسید که خدای سبحان، وی را باقرالعلم یعنی شکوفا کننده علم دین و نمایان سازنده دانش نامید. حتی این لقب زیبا رد کتابهای آسمانی پیش از قرآن نیز دیده می شود.
۱- حبیب الله احمدی، امام باقر علیه السلام الگوی زندگی، انتشارات فاطیما، چاپ دوم، ۱۳۸۵، ص۲۴٫

تربیت
مربیان لایق وشایسته، نقش محوری در افراد ایفا می کنند. اندیشه های بلند و عرشی و دامن های پاک مربیان، همواره تربیت یافتگان را به مراحل اوج انسانی عروج می دهد. محمد بن علی علیه السلام، دوران کودکی خویش را افزون بر سایه پر مهر پدری، در جوار حسین بن علی علیه السلام سپری کرد و از رفتار او، آزادگی وسترگی آموخت. امام باقر علیه السلام در زمره افرادی استکه حادثه کربلا را از نزدیک مشاهده کرد، پس از آن، در آغوش پر مهر سیدالساجدین و مادر پاک دامنش که سرآمد همگان بود، به سر برد. اندیشه های زلال وحیانی، مقاومت، منش، بزرگی، عزت نفس، پاکی و عبودیت در پیشگاه خدا، درس هایی است که محمد بن علی علیه السلام از پدر گرفت و در اندیشه، چنان بلند و تیز پرواز شد که هیچ تیز پروازی به بلندای آن نرسید و در رفتار، آن گونه سترگ و مقاوم بود که هیچ حادثه تلخ و ناگواری، را از صراط مستقیم انحراف نداد.

دانش و آگاهی
امام باقر علیه السلام از دوران کودکی، شکافنده دانشها شناخته شده بود، تا آنجا که در ستایش دانش او، شاعران، قصیده ها سروده و نویسندگان، قلمفرساییها کرده اند. مردم، به ویپه دانشوران، شیفته نام و آوازه او بوده اند واین علاقه در بین مردم عراق، بیشتر به چم می­خورد. هشام بن عبدالملک خلیفه وقت او را در مسجدالحرام دیدغ در حالی که بر دست غلامش تکیه کرده بود. از او پرسید: آیا او همان کسی است که مردم عراق بهت زده علم اش هستند؟ غلام پاسخ داد: آری. خلیفه به غلام دستور داد امام را برای پاسخ به پرسشهای خلیفه فرخواند. خلایفه پرسشها را مطرح کرد. امام به گونه ای پاسخ داد که هشام خاموش ماند و هیچ نگفت.
بحارالانوار، ج ۴۶، ص ۳۳۲٫

پاسداری از اندیشه ها
امام باقر علیه السلام در زمانی زندگی می کرد که از یک سو، نقل و کتابت احادیث پیامبر ممنوع شده بود و از سوی دیگر، احادیث ساختگی، دهان به دهان می گشت.
فرقه های گوناگون سر برآورده و دین را با سلیقه خود تعریف می کردند. یهودیان و مسلمانانی که یهودی بوده و ناگزیر، اسلام را پذیرفته بودند، دین را به سمت آموزه های تحریف شده یهودی بردند. تجمل و خوشی خواهی در میان مسلمانان رایج شده بود، در حالی که بحران اقتصادی گریبانگیر جامعه بود و فضاهای تنگ سیاسی، مزید بر علت. در این میان، امام باقر علیه السلام می کوشید فهم درستی از دین ارائه دهد. احادیث پیامبر و امامان پیشین را احیا کند، از انحرافات جلوگیری نماید و این اهداف، پایه گذاری نهضتی بزرگ را می طلبید که امام باقر علیه السلام با تربیت شاگردانی فراوان از اقصا نقاط جامعه اسلامی به آن همت گماشت و فرزند بزرگوارش، آن را به بار نشاند.
شبهاتی عظیم درباره خداوند در ذهن مردم بود که درباره او، اندیشه مرئیت، جسمانیت، تشبیه و غیره قائل بودند. بخش مهم از اوقات تدریس و تعلیم امام باقر علیه السلام، صرف این شد که اعتقادات مربوط به توحید را در مردم اصلاح کند.
علی قائمی، فجر دانشها، انتشارات امیری، چاپ اول، زمستان ۱۳۷۶، ص ۳۵۲٫

دستاوردهای زندگی امام باقر علیه السلام
این امام بزرگوار، مبانی عقیدتی و باورهای دینی جامعه اسلامی را استوار کرد به نقد و تخطئه اندیشه های انحرافی و باورهای نادرست راه یافته در قلمرو اسلامی پرداخت. فرهنگ فقهی و احکام شریعت را گسترش داد، با روهای غلط در کار اجتهاد و استنباط احکام فقهی مبارزه کرد، جامعه شیعی را به سوی اندیشه های ناب اسلامی هدایت فرمود، تشکیلات شیعی را از خطر انهدام و نابود شدن در زیر چرخهای حاکمیت استبدادی امویان حفظ کرد و به جامعه اسلامی در زمینه های عبادت، زهد، کار و تلاش، علم، اخلاق و حضور مفید و سازنده در اجتماع، الگوهای عملی را شناساند.
امام باقر، جلوه امامت در افق دانش، تحقیق گروه تاریخ اسلام، نگارش: احمد ترابی، انتشارات آستان قدس رضوی، /پاورقی – چاپ دوم، ۱۳۷۵، ص ۲۲٫/
کسی که واعظی درونی نداشته باشد موظعه های مردم سوید به او نمی­رساند.
/پاورقی – بحارالانوار،ج ۷۸، ص ۱۷۳٫/
با راست کرداری، خود را برای خداوند بیارای.
هادی ربانی و سید محسن موسوی، آینه یادها، دارالحدیث، قم، ۱۳۸۱، ص ۲۳۳٫
بردباری توام با پاداش، از هر دو چیزی که با یکدیگر مخلوط شوند بهتر است.
شیخ مفید، الارشاد، ترجمه محمد باقر ساعدی، انتشارات کتاب فروشی اسلامیه، چاپ سوم، ۱۳۷۶، ص ۵۱۷٫
گرفتاری مردم، برای ما از هر چیزی بزرگتر و دشوارتر است، زیرا اگر آنان را به راه حق بخوانیم دعوت ما را نمی پذیرند و اگر به حال خود بگذاریمشان، دیگران نمی توانند آنها را هدایت کنند.
بحارالانوار،ج ۷۸، ص ۵۱۸٫
هر کس در هر پنج شنبه سوره مائده تلاوت کند، هیچ گاه ایمانش با شرک آمیخته نمی شود.
بحارالانوار، ج ۹۲، دارالحدیث العربی، بیروت، ص ۲۷۳٫
فضیلتی چون جهاد نیست و جهادی چون مبارزه با هوای نفس نیست.
محمد علی کوشا، سیره و سخن پیشوایان، انتشارات سوره، مهر، چاپ چهارم، ۱۳۸۳، ص ۱۹۷٫
تو را به پنچ چیز سفارش می کنم:
۱- اگر مورد ستم واقع شدی، ستم مکن.
۲- اگر به تو خیانت کردند، خیانت مکن،
۳- اگر تکذیبت نمودند، خشمگین نشو،
۴- اگر مدحت کردند، شاد نباش.
۵- اگر نکوهش ات کردند، بی تابی مکن!
همان، ص ۱۹۸، به نقل از تحف العقول، ص ۲۸۴٫
دانشمندی که از علمش استفاده شود، از هفتاد هزار عابد بهتر است.
همان، ص ۱۹۹، به نقل از تحف العقول، ص ۲۹۴٫

چراغ راه
همواره علما و دانشمندان را در برابر ابو جعفر محمد علیه السلام، حقیر و کوچک می دیدم، چنان که حق نفس کشیدن به خود نمی دادند، یا آنکه آنها را در برابر دیگران این گونه ناتوان مشاهده نمی کردم.
شیخ مفید، الارشاد، ترجمه محمد باقر ساعدی، انتشارات کتاب فروشی اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۷۶، ص ۵۱۰٫
ابوزهره از بزرگان اهل سنت.
مفسر قرآن، مبین فقه اسلامی، درک کننده حکم خدا و امر و نهی او بود.
علی قائمی، فجر دانش ها، حضرت امام محمد باقر علیه السلام ، انتشارات امیری، چاپ اول، ۱۳۷۶، ص ۸۰٫

ابن خلکان
باقر علیه السلام عالم و آقای بس بزرگی بود، به او باقر می گفتند، زیرا علم را می­شکافت، حقیقتش را آشکار ساخته و آن را توسعه می داد.
فضایل و سیره چهارده معصوم در آثار استاد علامه حسین زاده آملی

جابر جعفی
ابوجعفر، هفتاد هزار حدیث برای من روایت کرد.
محمد علی کوشا، سیره و سخن پیشوایان، انتشارات سوره مهر، چاپ چهارم، ۱۳۸۳، ص۱۹۲٫

زلال قلم
مدین، شهر آرزوهای دور و دراز، شهر خاطرات تلخ و شیرین دور و نزدیک، شهر اشهد ان محمد رسول الله و در عین حال، مأمن غریبانه های تاریخ هجری قمری، امروز دارد نفس تازه می کند. دارد تازه می شود این شهر با بشارت میلاد. در دوره ای که سخنان پیامبر را در پستوها پنهان کرده اند و یا به دهان شعله های برافروخته خشم و عناد سپرده اند. در روزگاری که شهر از اختناق و سیاهی، جان به لب آورده و معصومیت دارد تازیانه بی گناهی خود را می خورد. مژده میلاد می آید. ملائک، آمدن کسی را جار می زنند که هم نام پیامبر است و فرزند دعا و نیایش، ملائک، به شوق آمدنش، سوره نور را در گوش کوچه پس کوچه ها زمزمه می کنند. سلام و درود خدا در کائنات می پیچد، ب بشارتی که: آری مردم! امروز کسی می آید که جهل شما را به آگاهی می رساند.
او که بیاید، علم به کمال می رسد و شک و گمان، جایش را به یقین می سپارد. او که نامش، ستوده شده کتاب های پیشین است و اصالت اش از دو سو به درخت دیرسال طوبی می رسد و به پیامبری که یک چند در کوچه های این شهر قدم زد و با شما خندید و گریست.
آی مردم! محمد امروز شهر، از افلاک به خاک می آید تا شما را به معراج دانش و بینش ببرد محمد امروز شهر، باقرالعلوم قرن های پس و پیش کائنات است، مرد کوچه­های بنی هاشم و یاس جا مانده در خاطرات. وارث ناله هایی که در چاه ها و پای درختان خرما بازمانده اند. این مرد، وارث غربت شهر است که امروز مژده آمدنش را در گوش آب و خاک می خوانیم.

کینه توزی که از اصحاب شد
مرد شامی، با این که کینه اهل بیت در سینه اش موج می زد، همواره در مجلس امام باقر علیه السلام حاضر می شد. وی روزی به حضرت گفت: شرکت من در جلسه شما به خاطر علاقه ام به شما نیست که من کینه توزترین فرد نسبت به اهلبیت هستم. اما شیرین سخنی و ادب و اخلاق تو مرا جذب کرده است. امام علیه السلام ، مهربانی و لطف خود را نسبت به او افزود تا این که آن مرد دست از دشمنی برداشت و از دوستان حضرت شد. حتی هنگام مرگ، وصیت کرد که باقرالعلوم بر وی نماز بخواند.
حبیب الله احمدی، امام باقر الگوی زندگی، انتشارات فاطیما، چاپ دوم، ۱۳۸۵، ص ۸۱٫

آنها را راضی کن
یکی از بزرگان قبیله نخع به حضور امام باقر آمد و عرض کرد: من از زمان حکومت حجاج، (استان دار عبدالملک) پیوسته فرماندار حکومت اموی بوده ام، آیا توبه من پذیرفت می شود؟ امام سکوت کردند اما دوباره سوال خود را تکرار کرد. امام فرمود: خیر مگر این که حق صاحبان حق را بپردازی و آنها را راضی کنی.
محمود اکبری، برگ های زرین، شفق، ۱۳۷۸، ص ۸۲، اصول کافی، ج ۲، ص ۳۳۱٫

نیکی دنیا، رسیدگی به برادران است
یکی از خدمات کاران امام می گوید: برخی از دوستان و آشنایان امام باقر علیه السلام به میهمانی آن حضرت می­آمدند و از نزد وی بیرونی نمی شدند مگر این که امام از آنها به نحو احسن پذیرایی می کرد حتی گاهی به آها پول یا لباس هدیه می داد.
گاهی من با امام در این باره سخن می گفتم که خرج خانواده شما سنگین است و از نظر درآمد وضع متوسطی دارید (بهتر این است که در پذیرایی از دوستان و مهمانان، با احتیاط بیشتری رفتار کنید!) اما امام می فرمود: نیکی دنیا، رسیدگی به برادران و دوستان و آشنایان است.
احمد ترابی، امام باقر علیه السلام، جلوه امامت در افق دانش، انتشارات آستان قدس رضوی، چ اول، ۱۳۷۳، ص ۲۱۷٫
نظر شما چیه؟
۱- موقعیت سیاسی زمان امام باقر را تشریح کنید.
۲- نقش مام باقر را در دوران حکومت آخرین خلفای اموی یان کنید
۳- چند تن از دانشمندان تربیت شده امام باقر را معرفی کنید.
۴- امام باقر علیه السلام چرا به شام دعوت شد و نتیاج این دعوت چه بود؟
۵- روش امام باقر علیه السلام که در دوران خفقان به سر می برد در تبلیغ معارف دینی چگونه بود؟
۶- بیشتر مناظره های امام باقر علیه السلام در حول چه محوری بود؟
۷- اگر بخواهیم برای هر یک از پیشوایان ویژگی خاصی در نظر بگیریم که او را از دیگر امامان متمایز می کند، چه ویژگی غیر از دانش برای امام باقر می توان بیان کرد؟
۸- وضع اقتصادی جامعه اسلامی در زمان امام باقر علیه السلام چگونه بود و امام بیشتر از چه راهی امرار معاش می کرد؟

کتابستان
۱- راویان مشترک فریقین از امام محمد باقر علیه السلام، به کوشش مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی وابسته به دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، واحد تاریخ و سیره اهلبیت علیه السلام تدوین شده است. نکته قابل دقت در این کتاب کم حجم، این است که آن دسته از راویان شیعه را برگزید که علمای اهل سنت هم آنها را توثیق کرده اند از آنجا که این نکته هدف اصلی برای چاپ این کتاب بوده است سعی شده از اقوال علمای اهل سنت بیشتر استفاده شود. این کتاب در شهریور ۱۳۷۳ به چاپ رسیده است.

۲- امام باقر، جلوه امامت در افق دانش، تحقیق از گروه تاریخ اسلام، نگارش: احمد ترابی، چاپ موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ دوم، ۱۳۷۵، این کتاب در پنج فصل تدیون شده که سرفصل های آن:
۱- اجمالی از ولادت تا رحلت.
۲- زندگی علمی امام.
۳- زندگی سیاسی امام زندگی اجتماعی امام.
۴- امام باقر علیه السلام در محراب عبادت و نیایش و …
۵- حکمتها و درسهایی از امام باقر علیه السلام می باشد.

۳- در مکتب فجر دانش­ها حضرت امام محمدباقر علیه السلام ، به قلم دکتر علی قائمی، انتشارات امیری، چاپ اول، زمستان ۱۳۷۶، این کتاب در ۲۰ بخش و ریز موضوعات مربوط به هر بخش طراحی و چاپ و در کل، منبع تحقیقی خوبی به شمار می رود، زیرا نویسنده تلاش کرده همه مباحث مربوط به زندگی این امام همان را در آن بگنجاند.

۴- زندگانی حضرت امام محمد باقر علیه السلام ، گزیده از منتهی الآمال محدث قمی، به کوشش رضا استادی، ناشر: دفتر نشر برگزیده، چاپ اول، ۱۳۸۰، ویژگی این کتاب مختصر و مستند بودن آن است.
این کتاب که در ۶ فصل نوشته شده، ولادت، نام و کنیه امام، مختصری از فضایل و مناقب او، پاره ای از معجزات حضرت، مواعظ و کلمات قصار، وفات و اولاد آن حضرت را بیان می کند.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


+ 4 = سیزده