احادیث و سخنان

ویژگی‌های شب قدر در کلام باقرین (ع)

این ویژگی‌ها به طور کلی عبارتند از:
۱ زمان شب قدر
۲ مسئله نزول قرآن و چگونگی آن در شب قدر
۳ وقایعی که در شب قدر روی می‌دهد
۴ برتری شب قدر بر هزار ماه
۵ مسئله نزول ملائکه و روح در شب قدر، بررسی مبدأ و مقصد این نزول و کیفیت آن
ما اینک با توجه به روایات مذکور، این ویژگی‌ها را یک به یک مورد بررسی قرار می‌دهیم:
ویژگی اول: زمان شب قدر
روایت اول، زمان شب قدر را دهه آخر ماه مبارک رمضان می‌داند.
روایت دوم که از کتاب «الدر المنثور» نقل شده، لیله القدر را در ماه رمضان و در شب شانزدهم یا هفدهم آن ذکر می‌کند از این رو شمار زیادی از مفسران و دانشمندان اهل سنت برآنند که شب قدر یکی از شب‌های شانزدهم، هفدهم، بیست و هفتم یا یکی از شب‌های دهه آخر ماه رمضان است. «۱»
کتب تخصصی، ج‌۵، ص: ۳۳۸
روایت شماره چهار، پس از اشاره به اهمیت و اعمال شب‌های ۲۱ و ۲۳ رمضان می‌گوید: تأکید بر عبادت در این دو شب، بدان علت است که امید می‌رود یکی از این دو، شب قدر باشد.
روایت پانزدهم نشانگر آن است که شب قدر، در ماه رمضان قرار دارد.
ویژگی دوم: نزول قرآن در شب قدر
روایت اول به دومین ویژگی تصریح دارد و نشانگر آن است که قرآن فقط در این شب نازل گشته است.
روایت هفتم علاوه بر مطلب مذکور، به کیفیت این نزول اشاره کرده، می‌گوید: قرآن در شب قدر یکباره بر بیت المعمور و از آن جا در طول ۲۰ سال بر پیامبر (ص) نازل گشت، بر اساس روایت دهم این کتاب، نوری است که هرگاه انبیاء حاجتی داشتند با تمسک به آن، نیازشان بر آورده می‌شد.
روایت پانزدهم می‌گوید: ضمیر «ه» در آیه «إِنَّا انزَلْنَاهُ فِی لَیْلَهِ الْقَدْرِ» به ولایت امیرالمؤمنین (ع) باز می‌گردد و این موضوع در شب قدر مطرح شده است. این روایت که از باب تأویل است، با نزول قرآن در شب قدر منافاتی ندارد؛ زیرا مسئله ولایت علی (ع) و آیاتی همچون آیه «یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ» «۱»: (ای پیامبر! آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده، ابلاغ کن) و آیه «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاهَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاهَ وَهُمْ رَاکِعُونَ» «۲»
(ولی شما، تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آورده اند: همان کسانی که نماز بر پا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند.) و آیات دیگری که ولایت آن حضرت را بیان می‌کند، بخشی از قرآن می‌باشد.
کتب تخصصی، ج‌۵، ص: ۳۳۹
بنابراین نزول ولایت علی (ع) نیز در شب قدر بوده است.
مفسران شیعه و اهل سنت با بهره گیری از آیات و روایات، برآنند که به طور قطع قرآن در شب قدر نازل گشته است؛ بدان دلیل که خود می‌فرماید: «إِنَّا انزَلْنَاهُ فِی لَیْلَهِ الْقَدْرِ» و شب قدر، شبی مبارک است؛ به دلیل آیه «إِنَّا انزَلْنَاهُ فِی لَیْلَهِ الْمبارکه» «۱»
و این شب مبارک که قرآن در آن نازل شده به یقین در ماه رمضان قراردارد؛ به دلیل آیه «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ» «۲»
(ماه رمضان [همان ماه است که در آن، قرآن فرو فرستاده شده است،) اما در این که شب قدر کدامیک از شب‌های ماه رمضان است، اختلاف نظر وجود دارد و احتمال می‌رود یکی از شب‌های اول، هفتم، شانزدهم، هفدهم، نوزدهم، بیست و یکم، بیست و سوم و بیست و هفتم این ماه باشد. در روایات شب هفدهم- یعنی شب جنگ بدر- یا یکی از شب‌های دهه آخر ماه مبارک رمضان بیشتر مورد تأکید واقع شده است. «۳»
ویژگی سوم: وقایعی که در شب قدر اتفاق می‌افتد
در شب قدر، تمام وقایع اعم از امور نیک و بد، طاعت و معصیت، تولد و مرگ افراد، خشکسالی یا فراوانی ارزاق و هر آنچه در آسمان‌ها و زمین از آن سال تا سال آینده اتفاق می‌افتد، معین می‌شود.
روایات شماره یک، هفت، و پانزدهم به این موضوع اشاره دارند و بیشتر مفسران موافق
کتب تخصصی، ج‌۵، ص: ۳۴۰
آن نظر داده‌اند «۱»؛ زیرا که «قدر» در لغت به معنای «تقدیر» است و «تقدیر» یعنی: قرار داشتن شی‌ء به اندازه‌ای مساوی با شی‌ء دیگر به نحوی که هیچ زیاده و نقصانی در آن نباشد. «تقدیر» در مورد خداوند به معنای اندازه گیری شی‌ء مطابق با حکمت است. «۲» پس شب قدر، هنگام تعیین و تقدیر امور از یک سال تا سال آینده می‌باشد.
ویژگی چهارم: برتری شب قدر بر هزار ماه
بر اساس روایت اول و پنجم، انجام اعمال صالحه و عبادات، اعم از نماز، زکات و دیگر کارهای نیک در شب قدر، از انجام این اعمال در هزار ماه که در آن لیله القدری نباشد، برتر است. این تفسیر در بیشتر کتاب‌های تفسیری شیعه و اهل سنت به چشم می‌خورد. «۳»
در روایت سوم آمده که هدف از شب قدر، یک شب از زمان حکومت امام عادل و منظور از «الف شهر» دوران حکومت بنی امیه است که هزار ماه بطول انجامید.
بر اساس روایت هفتم و چهاردهم و پانزدهم، سبب نزول این سوره چنین است: پیامبر اکرم (ص) در عالم رؤیا بنی امیه یا بوزینه‌هایی را دید که از منبر او بالا می‌روند و مردم را گمراه می‌کنند، این امر حضرت را اندوهگین ساخت. پس خداوند برای تسلای خاطر مبارکش سوره «القدر» را نازل کرده و فرمود: ای پیامبر! یک شب حکومت امام عادل از هزار ماه حکومت بنی امیه برتر است. این مطلب در بسیاری از کتاب‌های تفسیری فریقین به عنوان سبب نزول این سوره آمده است. «۴»
کتب تخصصی، ج‌۵، ص: ۳۴۱
سبب نزول‌های دیگری نیز برای این سوره ذکر شده که بیان آن در این مختصر نمی‌گنجد.
روایت‌های شمار ۱۱ و ۱۳ بیانگر تأویل آیه «لَیْلَهُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ» بوده و چنین می‌گوید: منظور از بهتر بودن شب قدر از هزار ماه، وجود مبارک فاطمه (س) است. او که کوثر و خیر کثیر بوده و آگاهی حقیقی بر فضائل وی به منزل درک لیله القدر می‌باشد، علت تسمیه آن حضرت به فاطمه نیز به این دلیل است که مردم از شناخت حقیقت و ماهیت او به دور مانده‌اند.
ویژگی پنجم: نزول ملائکه و روح در شب قدر
تمام روایات یاد شده اتفاق دارند که «تَنَزَّلُ الْمَلَائِکَهُ وَالرُّوحُ» به نزول ملائکه و همراه آن‌ها روح اشاره می‌کند. روح از گروه ملائکه نیست؛ بلکه آفریده ای برتر و بزرگتر از آنان می‌باشد. مبدأ نزول ملائکه نزد خداوند است؛ زیرا «باذن ربهم» را به «من عند ربهم» معنا می‌کنند.
هر امری که ملائکه در شب قدر می‌آورند، در نهایت امنیت و سلامت و همراه با درود آنان است؛ زیرا همان گونه که که علامه طباطبایی می‌فرماید و روایت‌های شماره ۶ و ۱۲ بدان اشاره دارند «مِن کُلِّ أَمْرٍ» به معنی «بکل امر» می‌باشد. «۱» مکان نزول آن‌ها منازل ائمه (علیهم السلام) است؛ پس فردی که ملائکه و روح بر او وارد می‌شوند، امام زمان (عج) است.
خداوند ابتدا پیامبر (ص) و سپس علی (ع) و آن گاه یک یک ائمه را از مقدرات مردم آگاه می‌کند و در شب قدر، ملائکه آن را به خدمت امام معصوم (ع) می‌برند. در این شب، ولی امر مسلمین به امور یک سال آینده رسیدگی می‌کند، این در حالی است که مردم به دعا، نماز و راز و نیاز مشغولند. نزول ملائکه در شب قدر از هنگام غروب
کتب تخصصی، ج‌۵، ص: ۳۴۲
خورشید تا طلوع آن ادامه دارد؛ از همین رو، در آیه مورد نظر فعل «تنزل» به کار رفته که از باب «تفعّل» و نشانگر نزول پیاپی و مکرر است. «۱»
در خاتمه تفسیر سوره «القدر» روایات این سوره را از حیث دلالت مورد بررسی قرار می‌دهیم:
روایت اول: تفسیر قرآن به قرآن، شرح و تفسیر آیه؛
روایت دوم: شرح و تفسیر آیه؛
روایت سوم: تفسیر و تأویل آیه؛
روایت چهارم: بیان احکام عبادات و اعمال شب قدر همراه با استناد به آیه؛
روایت پنجم: تفسیر آیه؛
روایت ششم: استشهاد به آیه همراه با تفسیر آن؛
روایت هفتم: تفسیر و سبب نزول؛
روایت هشتم: تفسیر آیه؛
روایت نهم: استشهاد به آیه؛
روایت دهم: تفسیر بطن آیه (تأویل)؛
روایت یازدهم: تفسیر بطن آیه؛
روایت دوازدهم: تأویل آیه؛
روایت سیزدهم: تأویل آیه؛
روایت چهاردهم: بیان سبب نزول همراه با استشهاد به آیه؛
روایت پانزدهم: تفسیر بطن آیه (تأویل)؛
این تقسیم بندی به این شرط صورت می‌گیرد که تمام روایات پانزده گانه را
کتب تخصصی، ج‌۵، ص: ۳۴۳
بپذیریم؛ ولی روایت‌های شماره ۶، ۱۰، ۱۱ و ۱۳ بیانگر مطالبی است که پذیرش آن دشوار می‌نماید. این مطالب علاوه بر آن که با دیگر روایات ائمه همسو نیست، از نظر سند نیز دارای مشکل است؛ زیرا در سند روایت شماره شش عبارت «شیخ طوسی از رجالش آمده است» که رجال او مشخص نیستند. «۱»
در رجال روایت شماره ۱۰، حسن بن عباس بن حَریش قرار دارد که نجاشی او را بسیار ضعیف می‌داند و ابن الغضائری کتاب وی، دربار فضیلت «انا انزلناه» را دارای الفاظی فاسد دانسته که نشانگر جعلی بودن آن است. «۲»
در سند روایت شماره ۱۱، محمد بن جمهور غالی فاسد المذهب و ضعیف در حدیث وجود دارد که دانشمندان علم رجال، حدیث او را غیر قابل التفات می‌دانند. «۳»
در میان رجال روایت شماره ۱۳، محمد بن قاسم بن عبید به چشم می‌خورد که نام او در کتاب‌های رجال نیامده و علاوه بر آن، روایت او معنعن و غیر قابل اعتماد است.
کتب تخصصی، ج‌۵، ص: ۳۴۵
برگرفته از کتاب روایات تفسیری امام باقر و امام صادق علیهما السلام نوشته خانم لاله افتخاری

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


+ پنج = 8