گسترش و ترویج علوم

کتاب و کتابخانه در اسلام

نوشتن و خواندن در اسلام ارزش معنوی داشت – در اعراب قبل از اسلام با سوادانی که نوشتن و خواندن میدانستند انگشتشمار بودند – غالب افراد عرب از زن و مرد دارای حافظه نیرومند قریحه شعر بودند و تسلط بر امثال و حکم و لغات داشتند.
[صفحه ۴۳۴]
چون اسلام پدیدار گشت فریضه اول آن دانش و بینش بر هر زن و مرد بود که باید به نوشتن و خواندن توجه کامل کرده تعلیم و تربیت اسلامی را توسعه و رواج دهند و از مزایای تعلیمات دینی بهرهمند گردند.
این رویه توسعه روزافزونی گرفت تا به جائی رسید که دانشمندان را اعم از زن یا مرد سیاه یا سفید – شرقی یا غربی – عرب یا عجم هر که به زیور علم و دانش آراسته بود مورد توجه و احترام خلفا واقع میگشت.
نتیجه این توجه و تزویج و تشویق دانشمندان و نویسندگان و گویندگان به اینجا رسید که گروهی به تالیف و تصنیف پرداختند.
اولین کتابی که جمعآوری و نوشته شد قرآن بود. پس از رحلت پیشوای اسلام ابوبکر در مقام جمعآوری قرآن برآمد و به فاصله کوتاهی قرآنی که روی پوست و چوب و برگها نوشته شده بود و در مدینه اصحاب و مسلمانان خیلی قریب العهد بودند جمعآوری و به صورت کتاب نگارش یافت.
پس از جمعآوری قرآن اخبار اسلام و احادیث نبوی تالیف و جمعآوری گردید و همین که نهضت تالیف و تصنیف شروع شد به فاصله کمتر از یک قرن تمام کتب ملل مغلوبه جمعآوری و ترجمه گردید و آغاز آن از زمان امام محمدباقر علیه السلام شروع گردید.
تمام فنون اسلامی و تعلیمات پیشوایان دین و افاضات خاندان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم نگارش یافت. گروهی از دانشمندان اسلام که غالب ایرانی بودند برای جمعآوری حدیث و اخبار اسلام و تدوین فنون و علوم دین مبین اسلام به مسافرت پرداخته و شروع به تالیف و نگارش کتب خود نمودند که از آن جمله تاریخ اعثم کوفی – اخبار نصر بن مزاحم – تاریخ سلیم بن قیس هلالی و غیره میباشد و احادیث و کتب فقه نیز از زمان این امام شروع به تدوین گردید.
اواخر دوره بنی امیه ترجمه کتب ملل مغلوب شروع شد و در زمان هارون و مامون عباسی به منتهای قدرت و عظمت رسید به طوری که دیگر جائی نبود که مسلمانان دست نینداخته و کتب آنها را در اسلام به زبان عربی نقل نکرده باشند.
چیزی که پشتیبانی از دانش و هنر را تایید میکرد آمیزش مسلمین با ملل گوناگون بود که موجب اصطکاک تمدنهای متنوعه و علت پیشرفت کار به شمار میرفت.
دانشمندان ایرانی – رومی – هندی – یهود – نصاری – کهنه – فراعنه مصر – مرتاضین
[صفحه ۴۳۵]
هند همه مانند آجر و سنگ یک عمارتی پشت به پشت یکدیگر داده بنیان کاخ تمدن اسلام را براساس تزلزل ناپذیری استوار کردند که هنوز پس از ۱۴ قرن ملل غربی اعتراف کردند که تمدن دنیای امروز از منبع مدنیت اسلام سرچشمه گرفته است.
خلفای اواخر اموی و خلفای اوایل عباسی برای نشر علوم اسلامی و تدوین کتب و تهیه کتابخانهها ابراز علاقه کرده و با جدی وافر خدماتی شایسته به فرهنگ اسلامی کرده اند که نام آنها زیب صفحات تاریخ اسلام و جهان است.
جمعآوری کتب و تشکیل کتابخانه از دیرزمانی در ایران و یونان و مصر و اسکندریه مورد توجه بود ولی در اسلام تعلیم و تربیت چنین بود که هر کس کتابی داشت به تدریس و تعلیم آن مجبور بود و حبس کتب خود گناه بزرگی به شمار میرفت و باید کتاب مورد استفاده مردم واقع گردد. چون در آن ازمنه چاپ وجود نداشت نویسندگی خود یک موضوع بسیار مهمی بود که در اسلام ارزش معنوی داشت و مخصوصا شرکت ایرانیان در این فن و گرفتن مهام امور فرهنگی را از عرب باعث شد که فصاحت عربی را گرفته با بلاغت خویش در انشاء به کار بردند.
و اساس تمدن اسلام را بر فرهنگ ایرانی و قریحه سرشار و هوش و ذکاوت بینظیر ایرانیان گذشته که در تمام مظاهر تمدن بدون شک و تردید بزرگترین مردان نامور علم و دانش ایرانیان بودهاند – در نظم و نثر هم ایرانیان بر اعراب تفوق یافتند. به طوری که ابنمقفع – راغب اصفهانی – بدیع الزمان اصفهانی – ابوالفتح بستی – صاحب بن عباد – ابوعلی مسکویه اصفهانی – قابوس وشمگیر – ارجانی – طغرانی – ابیوردی – مهیار دیلمی – خوارزمی و غیره همه ایرانی بودهاند و در آوردن دولت عباسی و حفظ آنها اقدام کرده سهمی به سزا داشتند.
خلفای عباسی شروع به تشکیل کتابخانهها کردند و کتب را جمع نمودند و ایرانیان را زمامدار فرهنگ و دانش قرار دادند زیرا لایقتر از ایرانیان در ملل متنوعه اسلامی که در مرکز خلافت جمع شده بودند نبود – ایرانیان ابتکار را همیشه در دست داشتند و فرهنگ اسلام در قدرت اراده و عقل سلیم و ذوق مستقیم و هوش سرشار آنها بود.
چون در کشورهای اسلامی صیت کتاب دوستی و فضیلت پروری و دانش پروری خلفا شهرت یافت و طنینانداز گشت و خبر پیچید که خلیفه دوستدار علم و دانش است و کتب گرانبها را خریداری میکند و نویسندگان کتب را احترام و اکرام مینماید به منطوقهی «الناس
[صفحه ۴۳۶]
علی دین ملوکهم» هر کس نسخهای از هر کتابی داشت به دربار میبرد و به دریافت انعام و اکرام فراوان موفق میگردید و کسب علم و دانش و ترویج فنون و فرهنگ هدف هر فردی از افراد مسلمین گردید.
در زمان عباسیان کتابها جمعآوری و کتابخانهها تشکیل گردید و برای کتاب و کتابخانه ارزش و ارجی بسیار قائل میشدند.
ایرانیان به قدری در علوم و فنون مخصوصا ریاضیات تفحص و تقدم و ابتکار یافتند که قریب شش هزار جلد کتاب در ریاضیات در دربار منصور و رشید جمعآوری کرده بودند.
شرح مفصل این قسمت را در تاریخ تمدن جرجی زیدان و گوستاو لوبون و میراث اسلام در اروپا میتوان یافت که اکثر این کتب از طریق هند و ایران و عراق و عربستان و قاهره به اروپا رفت – درباره تمدن اسلام و اسپانیا مینویسند: چون خلفای فاطمی خیال داشتند تمام جهان را در زیر فرمان خود آورند مرکز خلافت را به قاهره بردند و الحاکم با برادرش عبدالله کتابخانه بزرگی داشتند و مدت پنجاه سال اخیر خلافت پدرشان پول زیادی به مصرف کتاب رساندند و برخی نوشتهاند: در کتابخانه وی حدود ششصد هزار جلد کتاب وجود داشته و مورخین تا چهارصد هزار جلد آن را اتفاق کرده اند – این کتابخانه در اسپانیا به دست الحاکم دوم تشکیل گردید و باید اعتراف کرد که پس از کتابخانه اسکندریه بزرگترین کتابخانههای جهان در اسپانیا به وجود آمد.
الحاکم در اسپانیا با همکاری وزراء زیرک و دانشمندی که داشت خود رسیدگی به کارها میکرد فقط در ترویج دانش و نفوذ و ایجاد فضایل در توده مردم کوشش کرد تا به جائی در تربیت مسلمانان اسپانیا پرداخت که این نقطه در اروپا مانند ستارهی درخشانی در آسمان تاریک اروپا جلوه کرد.
قدرت و عظمت مسلمین در اسپانیا، قریب سه قرن ادامه داشت – صد سال هم در حال فترت بود یعنی در چهارصد سال پس از عظمت مسلمین اسپانیا یکی از اشراف فرانسه برای از بین رفتن کتابخانه سلطنتی آن کشور ابراز غم و اندوه کرد و حال آنکه آن کتابخانه فقط نهصد جلد کتاب داشته و در تمام جهان مسیحیت تا مدتها بعد نیز کتابخانه که در حدود پنج هزار جلد کتاب داشته وجود نداشت در اینجا ناگفته نگذاریم که مقارن همین اوقات در مراغه ایران کتابخانه خواجه نصیرالدین طوسی نیز چهارصد هزار جلد کتاب داشته است الحاکم
[صفحه ۴۳۷]
در اسپانیا در صدد جمعآوری کتب بود و هر کتاب قیمتی را خریداری میکرد مخصوص کتب مذهب و با نقش و نگار و کتب علمی و فنی را به هر قیمت عرضه میشد خریداری میکرد.
الحاکم خود شخصا در شرح حال مردان اسلام اطلاعات بسیط و قابل توجهی داشته و تاریخ مفصلی درباره اسپانیا نگاشته است که اطلاع او بر کتب و شرح حال نویسندگان از آن معلوم میشود و بسیاری از کتب را نیز خود به عنوان مطالعه شرح و حاشیه کرده است یا پشت جلد آن مطالعه خود را نگاشته است.
مصنفین و نویسندگان کتب آن عصر مقید بودند در آغاز کتاب مقدمهای مبنی بر قید سال تولد و مرگ مصنف و شرح حال مولف بنویسند روی این سیره دانشمندان اسپانیا در شجرهنامه و سلسله آن مهارت و اطلاع عمیق داشتند.
اهمیت کتاب در اسپانیا به اطراف کشورهای اسلامی شهرت گرفت در نتیجه هر کس نسخهای از هر کتابی داشت با خط خوش نوشته تذهیب میکرد و به زیبائی جلد کرده بیدرنگ به دربار خلفای فاطمی در اسپانیا میشتافتند و هزار سکه به عنوان جایزه دریافت میداشتند الحاکم برای حفظ این کتب کتابخانه و عمارت مهمی ساخت که گنجایش یک میلیون کتاب داشت قفسههای زیبا از چوبهای خوشبو و دیوارها از مرمر بود به قدری کتابخانه اسلامی اسپانیا جلب توجه میکرد که پاپها و کشیشهای مسیحی که تازه قدم به دایره معرفت گذاشته بودند به جانب این گنج دانش شتافته و استفادههای علمی بسیار میکردند.
در این عمارت بینظیر اطاقهای بسیاری اطراف کتابخانه که برای استنساخ کتب و نویسندگان و کتاب و مذهبین و صحافها بنا شده بود که از کتابهای کمیاب در آنجا نسخههای متعدد تهیه میکردند.
در این موقع که ایرانیان دانشمند در دربار خلفای فاطمی این طور در نگاهداری آثار باستانی روم و یونان بذل کوشش میکردند کشیشهای مسیحی کتب عتیقه را در آب میشستند و به واسطه نداشتن کاغذ و وسایل دیگر شرح حال و سرگذشت زندگانی مقدسین و اشخاص بزرگ مسیحی را روی آن اوراق مینگاشتند.
مسلمانان بهترین کاغذ را برای کتابها به کار میبردند و با کمال دقت و همت گرانبهاترین چرمها را جلدسازی میکردند – شیرازهبندی – تذهیب – صحافی را به خوبی میدانستند و با مهارت و استادی به کار میبردند.
[صفحه ۴۳۸]
در اسپانیا کارکنان بسیاری از زن و مرد و جمیع طبقات سرگرم این کارها بودند رئیس کتابخانه یکی از خواجهگان بود که تالد نام داشت و سردبیر آنجا زنی بود موسوم به لینه و فاضله بود.
الحاکم زنانی را که دانشمند و فاضله بودند موظف ساخته بود برای جمعآوری کتب به اطراف مسافرت کرده و کتب کمیاب را برای کتابخانه خلیفه خریداری کنند و این نمونه بارزی از تجدد و دوست داشتن علوم در اسلام بود.
دانشپروری در کلیه طبقات نفوذ داشت و مخصوصا در میان زنان به قدری ارزش داشت و مورد علاقه بود که برخی از زنان اسپانیا به سر بردن در کتابخانه و مطالعه و تحقیق را بر انتخاب همسر مقدم میداشتند.
کتابخانه اسپانیا کانونی بزرگ برای تمرکز تمدن و خورشید علم و دانش اسلام بود که به زودی تمام اروپا را به نور تمدن خود روشن گردانید.
از اطراف ممالک اسلامی هزاران دانشمند از ملل متنوعه اسلام برای دیدن کتابخانه اسپانیا بدان شهر باعظمت آمده و از کیسه خلیفه خرج سفر میگرفتند.
ایجاد این کتابخانه باعظمت موجب شد که کنار هر مسجدی یک دانشکده ساختند و حوزههای علمی و درسی رونق گرفت و علوم و فنون تعلیم اسلامی در توده مردم اسپانیا رواج کامل یافت.
هزاران دانشآموز از حوزه به حوزه دیگر شتافته و در شبانهروز رفت و آمد میکردند و دانشگاه اسلام رونقی به خود گرفت که دیگر نظیر آن در دنیا دیده نشده است.
خلیفه فاطمی از جیب خود شخصا ۲۸ بنگاه علمی را خرج میداد و دانشجویان بیچیز را اداره میکرد یعنی غذا و مسکن و لباس میداد – مردمی که خلیفه را تا این حد دوستدار علم و دانش دیدند با کمال اشتیاق به توسعه فرهنگ و دانش میپرداختند که الناس علی دین ملوکهم.
هر کس برای خلیفه تحفه و ارمغان میآورد او به جای هدایا کتابهای نفیس که نسخههای متعدد از آن گرفته بودند میفرستاد به همین جهت ۷۰ کتابخانه بزرگ در قرطبه تاسیس گردید و سرمایهداران به پیروی خلیفه به تشکیل کتابخانهها پرداختند. توانگردان و سرمایهداران و اشراف با آنکه تمام عمر شاید یک صفحه کتاب هم نخوانده بودند برای جلب
[صفحه ۴۳۹]
توجه خلیفه به جمعآوری کتاب و تشکیل کتابخانه پرداختند به طوری که اکثر دکانداران کاتب و صحاف و مذهب بودند و زن و مرد در ترویج کتب همت گماشتند مانند دکان زرگری و جواهرفروشی و ابریشمفروشی جلب نظر مردم را میکرد. و همیشه پرجمعیت بود.
الحاکم هفت سال در ساختمان مسجد معروف قرطبه و ساختن منبری مناسب با مسجد و کتابخانه صرف وقت کرد که هماکنون عظمت مسلمین از آنجا پدیدار و موجب افتخار و مباهات مسلمانان جهان است.
تمام این ذخایر علمی و منابع مدنیت اسلامی و مفاخر رشد عقلی مسلمین از قرن ۸ تا قرن ۱۳ هجری رهسپار اروپا شد و با تفرقهای که بین مسلمین انداختند کلیه کتابخانههای اسلامی را به اروپا بردند و چند ملیون کتاب از آمار هر کتابخانه بیست کشور اروپائی را کتب اسلامی تشکیل میدهد – از میان چهار میلیون کتاب کتابخانه بریطانیای کبیر دو میلیون آن برحسب فهرستهای آن مربوط به ملل اسلامی است و تمام مستشرقین اعتراف و اذعان کرده اند که تمدن علمی ملل اروپائی مدیون معارف و فرهنگ مسلمین است این گوشه از سطور عظمت دوره بنی عباس است که آغاز آن به رهبری حضرت امام محمدباقر علیه السلام و امام جعفر صادق علیه السلام شروع شده است و دانشگاه آنها هنوز با امواج علم و دانش خود در دریای متلاطم فرهنگ جهان در نوسان و حرکت است نهایت آنکه شدت موج آن از ملل شرق در صفحات ملل غرب و نوسان ضعیف آن در ملل شرق هنوز پدیدار است.
امروز به خوبی مشهود است روش پرورش ملت و دولت آمریکا در نشر و توسعه فرهنگ درست از همان طریقه و سبک مسلمین قرون وسطی سرمشق گرفتند هر ابتکار جدیدی در این فن میکنند در اسلام سابقه اجمالی یا تفصیلی داشته که مدتی ملت مختلف مسلمان از آن غافل بودند و اکنون که به هوش آمدهاند باید از ملل آمریکائی و اروپائی ودایع تاریخی خود را به عاریه بگیرند.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


نُه − 8 =